C\J

=

0

^

co

0)

Ll

<

r=

"CM

2

'i'

X

C)

=

CO

0

nz

CM

■^—

in

; ;

0

-—

N

■*

CM

OC

,—

u

__

z

i

(i) CM

LU

0

0

=:

ID

T—

1:=

CM

©

=^

CM

=

^^

00

F

CM

iTn

OJ

r-

CM

EE

CM

.,_

"CM

lIE

0

00

^

C\J

~~

m

zzz

=

00

E

T—

N,

r^

^

N

""~"

""

-

__

zr~

T-

kl' " ' "*'

^-;r«,

Digitized by the Internet Archive

in 2010 with funding from

University of Ottawa

http://www.archive.org/details/cataloguegnr14fran

CATALOGUE GEXERAL

DES

MANUSCRITS

DES BIBLIOTHÈQUES PUBLIQUES

DE FRANCE

Les antciirs et les édileurs déclarent réserver leurs droits de traduction et de reproduction à l'étranger.

Ce volume a été déposé au ministère de l'intérieur (section de la librairie) en novembre 1890.

PARIS. TVPOCRAPIIIK nK K. PLCIX, VDIFIHIT ET C"", RI K KARIVCIKIIK, *>.

MIXISTERE DE LIXSTRICTIOM PUBLIQUE ET DES BEAIX-ARTS

CATALOGUE GÉNÉRAL

DES

MANUSCRITS

DES BIBLIOTHÈQUES PUBLIQUES

DE FRANCE

DEPARTEMENTS TOME XIV

CLERMONT-FERRAND C A E N TOULON DRACUIC.VA.V FRÉJUS - GRASSE NICE TARASCON

PARIS

LIBRAIRIE PLON

E. PLON, NOURRIT et C», IMPRnrEURS-ÉDITEURS

RUE GARAXCIÈRE, 10

1890

Tous droits réservés

ViO'Vers-taj

BIBLIOTHECA

ttavens»*^

v^

- rv

.fîfl

AVERTISSEMENT

Le tome XIV du Catalogue général des manuscrits des Bibliothèques des départements (nouvelle série) contient la notice de quinze cent dix-huit manuscrits appartenant aux huit dt'pùts dont les noms suivent : Clermont-Fcrrand, Caen, Toulon, Draguignan, Fréjiis, Grasse, Xice et Ta- rascon. Ce chiffre de quinze cent dix-huit doit s'entendre du nomhre des numéros qui figurent dans les divers Cata- logues, et non du nombre des volumes. On arriverait, pour ce dernier, à un chiffre beaucoup plus élevé. Ainsi le n" 562 du Catalogue de Caen, consacré aux papiers du général De- caen, ne comprend pas moins de cent quarante-neuf volumes.

La table générale des noms et des matières a été rédigée par M. C. Couderc. Les noms de personnes antérieurs au XVr siècle ont été mis au prénom et au nom. Ainsi tout ce qui concerne Petrus Berchorii, Guillelmus Peralli, Petrus Aureoli, se trouve à la fois à Petrus et à Berchorii, à Guillel- mus et à Peralti, à Petrus et à Aureoli. On a pu de la sorte éviter de trop nombreux renvois, qui nuisent à la rapidité et à la sûreté des recherches. Il n'en a été fait du nom au prénom que pour les articles un peu considérables. Les ouvrages anonymes ont été placés au mot le plus important du titre. Les vies de saints n'ont pas été fondues dans la série générale; elles forment une série spéciale à la suite de la lettre S.

INTRODUCTIOM

La meilleure parlie des manuscrits de Clermont vient des col- lections formées par les Bénédictins deSaint-Allyre, les Domini- cains, les Carmes et le chapitre de la cathédrale. Ces collections n'ont malheureusement pas conservé leur intégrité, et tous les manuscrits qu'on y trouvait ne sont pas, tant s'en faut, possédés aujourd'hui par la Bibliothèque de la ville. Deux d'entre elles, d'ailleurs, celles des Carmes et des Jacobins, avaient été, au XI II" siècle, largement mises à conlribulion par Baluze pour la formation de la bibliothèque de Colbert.

La bibliothèque des Carmes était entrée en possession, par suite de circonstances qu'on ignore, de deux registres du Tré- sor des chartes qui, après avoir été conservés dans ce dépôt jusqu'au XVI' siècle, en avaient alors été tirés par Du Tillet. C'étaient les registres de Philippe-.^uguste que M. Delisle a dési- gnés, dans son Catalogue des actes de ce roi, par les lettres E et F '. Le P. Louis Jacob de Saint-Charles les lit connaître an P. Labbe. Le 24 septembre 1G82, Louis XIV donna l'ordre à l'intendant, M. de Marie, de les saisir et de les envoyer à Paris ";

' Int^o(^uclion, p. xiv, xix. Le reg. E esl passé, en 1802, au\ Arcliiies natio- nales, où il porte la cote JJ 26. Le reg. I'' est aujourd'hui conservé i la liiLlio- thèi|ue nalioiialc, sous le n" 9778 du fonds latin.

2 Bibl. nat., ms. iat. 17172, fol. 293.

X IXTROUUCTIOX.

mais Baluzc, qui avait de son côté engagé des négociations, se les fit remettre pour la bibliothèque de Colbert. « M. HiTauIt, écrit-il, dans une lettre du 23 novembre 1G82, m'a porte les manuscrits que M. de Marie a retirez d'entre les mains des Carmes descbaussez de Clermont, et m'a dit que le registre du papier terrier est entre les mains du relieur et qu'il sera bientost en estât d'estre présenté à Monseigneur. Le P. prieur des Carmes deschaussez de Clermont m'a escrit, pour me prier de solliciter Monseigneur de donner à leurcoiivent quelques livres imprimez, en la ])iace de ces deux manuscrits. Je supplie très humblement Monseigneur de me (aire sçavoir s'il trouve bon que j'eserive à M. de Marie de sçavoir de luy quels livres il souhaite, afin que luy faisant response, je luy puisse escrirc en conformité. Ces registres furent faits, en l'an 1 220, par ordre de Garin, euesque de Senlis et chancellier de France '. »

Ces deux manuscrits n'étaient pas les seuls de la belle biblio- thèque des Carmes qui eussent excité la convoitise de Baluze -. M. de Marie fut chargé de continuer les négociations, mais il n'eut aucun succès. En 1080, M. de l aubourg commença de nouvelles démarches, et il lut assez heureux pour obtenir quarante-neuf manuscrits. H les fit expédier de Clermont, le 2 janvier 1G9U. «Les bons Pères en ont fort bien usé, écrit-il à cette date, et je vous supplie de faire en sorte que monsieur le marquis de Sei- gnelay ' les recom|)ense, sinon comme feu M. Colbert faisoit, au moins d'une manière un peu approchante, s'il est possible. J'ay esté obligé de donner un certificat pour la descbarge des supérieurs, et je seray bien ayse de faire mettre au dos un acte capitulaire, qui soit un monument de la libéralité de monsieur le

t Bill), nat., Baluze, 362, fnl. 284.

* Celle liisloirc des manuscrits des Carmes de Ctermoiil a été racont(!e par il. Dei.isle d.ins le Caliinet ilrs maiiiiscrils, t. I, p. 4T(i. VSO-'iSi.

' On sait ({n'a la mort de (îullicri, en 1GS3, sa lill)llalliè(|iic passa & son l'ils, le mar(|tiis dj Scljnclay.

I\'TRODUCTIO\. xt

marquis de Seignelay. Quand vous m'aurez mande jusqucs à quel point vous pourrez porter la recompense, je vous feray sça- voir à quoy on la peut employer, soit livres imprimés pour la bibliotlièque, soit ornements d'église '. «

Le 24 mai suivant, M. de Vaubourg annonçait que les Carmes possédaient encore divers manuscrits et se montraient tout dis- posés à s'en dessaisir, mais il avait peur que Baluze ne se mon- trât « trop ménager n , pour qu'il fût possible de traiter avec suc- cès. « Il y a plus de quatre mois que je ne vous ay escrit. Mon- sieur, mais je n'ay pas perdu mon temps, les manuscripts des Carmes decbaussez sont retrouvez, au moins ceux qui sont com- pris au mémoire cy joint. Je puis les avoir pour monsieur le marquis de Seignelay, mais je doibs vous dire librement que je vous trouve trop ménager et que je prends le party des bons Pères contre vous. Ils ont grand besoing d'argent pour payer les droits d'amortissement, et, en vérité, monsieur de Seignelay est assez grand seigneur pour recompenser ou |)ayer ces sortes de livres très curieux, avec la mesme grandeur et lamesme magni- ficence que feu monsieur son père les payoit. Vous sçavez que je conuoissois sa générosité et ses manières véritablement éle- vées, je suis asseuré qu'il auroit donné deux cens louis d'or aux Carmes, s'ils luy avoient donné ces manuscripts. Au reste, à parler sérieusement, je n'ose les demander aux Carmes pour joindre à ceux que vous avez desja, à moins que vous n'enga- giez monsieur le marquis de Seignelay à leur faire un présent de cent louis d'or. J'atteudray vostre response, et, en vérité, ce n'est point trop payer et le Bonnacursius grec et latin, et les Capilulaires el les loix saliques et ripuanes que vous estimez tant. En un mot, je ne sçais ce que c'est que marchander avec ces bons religieux. Je suis accoustumé aux manières toutes grandes du grand homme que nous avons perdu. Traitiez, s'il

' Bibl. nat., ms. lai. 93C4, fol. 113-114.

XII I\TRODl'CTIOX.

VOUS plaist, cette affaire avec monsieur sou fils, comme vous l'auriez traillé avec luy, autrement vous n'aurez point les manu- scripls '. >'

Baluze répondit immédiatement à M. de Vaubourg. Il tenait d'abord à se justifier des reproches qui lui étaient adressés, et il voulait cnsiiilc s'assurer, à tout prix, l'acquisition de manuscrits qui présentaient de l'intérêt pour ses études personnelles. Sa lettre est assez curieuse pour mériter d'être reproduite en entier : unillet à AI. de V'aubourg, du 29 may IGOO. Je vous supplie, Monsieur, que ce billet soit secret entre vous et moy et de le faire brusler après que vous l'aurez leu. II est vray que monsei,'jneur le mar- quis de Seignelay a la mesme affeclion pour la bibliothèque que le defunct, mais non pas la mesme ardeur. II est vray aussy que je luy ay fait trouver bon d'acquérir de nouveaux manu- scrits, quand les occasions s'en présenteroiçnt. Maissicella alloit loin, j'apprehenderois que la despense ne donnât lieu à la révo- cation de cet ordre. Il fait tous les ans de si grandes despenses, principalement à Seaux, que le fond de celles de la bibliothèque est fort retranché et je n'en peux pas mesme avoir pour des relieures. .Ainsy sur le pied mesme dont j'ay eu l'honeur de vous escrire des manuscrits dont est question, jecourrois risque d'en esiro desdit, si je vous proposois de les payer à ce prix. De sorte que le plus seur est que j'avance la somme, au hasard d'estrc un peu grondé lorsque je luy rendray mes comptes. Il est encore vray que, lorsque je fis négocier ces manuscrits du temps de AI. de Alarle, je faisois estât d'en faire donner cent pisloles; mais les temps sont changez. Outre qu'il y en avoil pour lors deux qui valent tout le reste, et je faisois estât qu'ils l'onrniroient tout le mémoire, j'ay eu ces deux .séparément, que le P. Modeste me vendit, et il me parut content du payement que je luy fis.

' Bil)l. nnl., ins. lai. 936V, fol. 1 1,5-1 Ifi; I... Dklisle, Cabinet des manuscrits, t I, p. 481.

INTRODUCTION. xm

Faites iiioy l'honeur, Monsieur, de croire que je vous parle sin- cèrement mesme dans ma letre. Adjoutant ces onze manuscrits aux cinquante que j'ay déjà receus, il y en aura eu tout 61, les- quels, a raison de cent sols la pièce, monleroient à la somme de 305 1. ; mais, pour faire un compte rond et plus honeste, je con- vertiray, pour l'honeur de vostre médiation, les pistoles en louis d'or et leur en bailleray trente louis d'or. Bien entendu qu'ils m'envoyeroient les cayers séparez, qui ont esté arrachez de ceux qui ont esté déjà envoyez '. "

Les instances de Baluze obtinrent un plein succès, et les manuscrits proposés entrèrent, cette année même, dans la bibliothèque de Colbert. Nous n'avons pas vu de pièce se rap- portant à cette dernière acquisition; nous pouvons être néan- moins très afflrmalif, car nous avons été assez heureux pour retrouver, dans les collections de la Bibliothèque nationale, la plus grande partie, sinon la totalité, de ces manuscrits. On sait, en effet, que le comte de Seignelay, dernier possesseur de la bibliothèque de Colbert, l'offrit au Roi, en 1732, et reçut, en retour, une somme de 300,000 livres.

Les manuscrits des Carmes de Clermont, conservés aujour- d'hui à la Bibliothèque nationale, ne portent plus aucune trace de leur passage dans la bibUothèque de ce couvent. Xous nous sommes servis, pour les identifier, des anciens catalogues que nous allons indiquer, des notes, envoyées sans doute à Baluze, qui sont dans le manuscrit lalin 9364, fol. 1 18-124, et du cata- logue de la bibliothèque de Colbert'. Ce dernier a servi de base à la majeure partie de nos recherches. Les manuscrits des Carmes y furent inscrits par groupes, d'après leur format. Il nous a été facile de les suivre ensuite, au moyen de concordances, dans les divers fonds ils ont été placés. L'identification

' Bibl. nat., ms. lai. 9364, fui. 117; L. Delisle, Cabinet des manuscrits, t. I, p. '.82.

- Bibl nat., fonds des catalogues, 177.

xiv I.VTIIODUCTIOX.

d'un cerlaiii nombre de ces manuscrils était possible avec les seules notices qu'on en possède, mais il n'en était pas ainsi pour tons. Aussi plusieurs d'entre eux, qui fijjurent dans la liste que nous donnons plus loin, n'y ont-ils été mis que parce que nous les avons trouvés inscrits, dans le catalogue de Colbert, au milieu de manuscrits de celte provenance. Ces manuscrits n'ont pas tous été conservés dans leur état primiliF. Quelques-uns, que leur épaisseur devait d'ailleurs rendre peu maniables, ont été dépecés. C'est pour cela que nous arrivons, dans notre liste, à un cbiflre très supérieur à celui de 61 donné par la lettre de Baluze. On remarquera, enfin, que plusieurs de ces manuscrits sont passés dans la bibliolbèque de ce dernier, au lieu d'entrer ou de rester dans celle de Colbert.

Un premier catalogue des manuscrits des Carmes a été publié par le Père Labbc, dans sa .\^Vfi Bibliotheca maiiiiscriptoruni^ Paris, 1(152, in-4", p. 20G-21O, d'après une couimuuication qui lui avait été faite par le Père Louis de Saint-Charles. Montfaucon en a publié un second dans sa Bihiiotlieca bibliolhecarum, t. H, p. 1278-1281, mais sans savoir que c'était le catalogue des manuscrits des Carmes de Clermnnl. La comparaison qu'on en peut faire avec celui du Père Labbe ne laisse aucun doute sur cette identification. C'est d'ailleurs ce même catalogue, avec de légères additions, que Charles Le Tonnellier a inséré dans son Recueil de catalogues, conservé aujourd'iuii à la Hibliothèque de l'Arsenal (manuscrit 4030, fol. 25G-2G7), et qu'il donne comme étant celui des Carmes de Clermont.

1. I.nlin m't (Colbeil 3-2W)— Uoji. /tlii)»). Raimidi, prions Sancli Etij^ii Parisiensis, exposilio in Isaïnm. \II' si^cle. F '.

2. I.aliti ."iàr) ((;olberl543'i Ile;}. 'i.->'28'' I).). Comiiii-nlariiis in psalinum CIX, aiiilore Joanne Maldunalo. \\\' sii'cle. .AA.AA.

' Ces cnics, par lellres, donndTs fi la fin ilo rliaqiic iiolLc, soiil celles des cala- 'ogues de Monlfaucon et de CIi. I.e Tonnellier.

IXTRODICTIOM. XV

3. Lalin 11 i9 (CoUiert 5464— Reg. 4468 '). Ofaciiim S. Brioci, cpi- scopi. XV' siècle. EE.

4. Litin 13iO(Coll)cil681i— Reg. 45n2=-5),lol. 17-19. Anonymi hrevis liistoria concilioriiiii. X" siècle. PPP.

5. Latin KiSlî (Ikliize 287 Reg. 4010^). Dispiilatio inter Alliaiiasiiirri et .Ariiiin. S. Aiigustini cpistola ad Dardamiin. Feirandi, Cai-tlia;il- iiensis diaconi, libiL très de Qde catholica contra Nestorii et Eiilyclictis dog- mala. Ejusdem epistola ad Analolium contra dogina Eulyclietis. Ejusdeni epislola ad Severiim d:^ sancta Trinitate. Ejusdem epistola ad Pelagiiiin et AnaloliLini adveisiis X'estoiium et Acéphales, id ost Eutycbianos.

S. .loannis (llirysnstoiiii serino in decollatione S. Joannis Ripti^tœ. Hildolonsi, episeopi Toletani, iiberadnolalionuni de cognitionc Ijaplismi '. Xl° siècle. X.

6. Latin 1745 (Colbert 3280— lîeg. 3747 C). S. Ambrosii de iide contra .Arianos ad Gralianiim. S. Aiigustini de biEresibiis liber. Ago- bardi Lngdiincnsis epislola de correctione calendarii. Herb'rti monacbi epistola (le ijuadani secta liœri'licoiuni. IX'-X' siècle. B.

7. Lalin l!1l;5 A. (Colbert 3275— Reg. 40045-'- C). S. Aiigiislini Coii- fessionum libri XIII. IX«-X' siècle. N. On lit, au fol. 3 : « I,iber ccclesie Sancli Tbeodcrici, anathoma sit auferenti » (Xll" siècli'), et « .Art. Danglade " (X\ 11" siècle).

8. Latin 2391 (Colbert 5429— Reg. 4061-5). Clandii, T.iurinensis epi- seopi coniniontariijs in libros iosiio et .ludicum. XH° siècle. V.

9. Latin 2393 (Colbert 3270— Rcg. 381P). Claudii, Tanrinensis epi- seopi, expositioinepistolasPauli ad Ronianos et ad Hebrœos. X" siècle. 15.

10. Lalin 2394 (Colbert 3272— Reg. 381 F). Cla.idii, Tanrinensis epi- seopi, e\"positio in epistolas Pauli ad Kpbesios, ad Pbilippenses, ad Colos- senscs, ad Tilnm, ad Pliilemonern et ad Hebra;os. X" siècle. 15.

11. Latin 2395 (Colbert 3271— Reg. 381P). Claudii, Tanrinensis epi- seopi, expositio in epistolas Pauli ad Hcbrœos et adCorinlhios. X' siècle.

15. Ce manuscrit et le précédent étaient venus de Saint-Germain d'.Auxerie. On lit, en effet, dans le ms. 2394, fol. 33 v"-3ict 117, et dans le ms. 2395, fol. 3 v°, i2 et 92 v", à de légères variantes près, l'in- scription suivante, en caractères carolingiens : « Hune librum dédit Heliseus archidiaconus Sancto Germano Autissiodorensis cœnobii Iratribusqiie ibidem niililantibus pro vita neterna. ^ Cette inscription avaitdéjàété signalée, mais non pas aussi complète, par M. Delisle ^, dans le manuscrit lalin 7584.

12. Lalin 2397 (Colbert 5i33— Reg. 4061*). Jonœ, episeopi Aurelia- ncnsis, libri très de instiliilionc liicali. X' siècle. Y. On lit, au fol. 1 V : ^1 Liber I5L>ati Vinceritii Laiiduiii... « (XII= siècle.)

' Ce manuscrit avait été d'abord placé dans la hihiiotlièqiie de Colbert et inscrit au catalogue sous le n" 3283. II en fut retiré par Baluze, qui donna ce nutncro à un autre manuscrit.

- Cabinet des manuscrits, t. II, n. VO.").

XVI I\TR0DUCT10\.

13. Lalin2.493(Colbcrl 3268— Reg. 4149»). Rainaldi. prions SancliEligii Parisiensis, conimenlarius in (jiiinque libios Mosis, in Josue, .ludices et Rulli. XI' sii-cle. iM.

14. Latin 2378 (Colhert 5422 Rejj. 4127'). Gislebrrli, Aiilissiodorcnsis diaconi, conimcnlarius in Lanicnlalioncs Jertniiœ. XIII' siècle. XW

15. Latin 2048 (Colbert 5438— Reg. 4314 «). Liber S. Ambrosii de dis- persions Jiid.-eoriim. XV» siècle. QQOQ.

l(i. Latin 277fl (Colhert 5i't!)— Reg. 402!)'). Claudii Matnerti de statu anini.T libri très. I\'-X« siérie. SS.

17. Latin 2875 (Colhert Ii311 Reg. 4307"). Lanfranci abhatis glosssB in epistolas Pauli, e dictis Pairum excerplte. XI' siècle. PPP.

18. Latin 2940 (Colberl 5427— Reg. 4409 »•'). Mauricii, Parisiensis epi- scopi, sermones. Xlll' siècle. J.I.I.

19. Latin 3010 (Colhert (i3n6— Reg. 4370'-'). Liher hcali Rcrnardi de conscicnlia. Ejusdcni medilalioiies. Odonis, ahbalis Moiiiniin- densis, sermones. XIIP siècle. VVV.

20. Latin 3120 (Colhert 32(>G— Reg. 3896"). démentis IV et Martini IV bullx, quihus liicullas prœdicandi et audiendi confessiones Fralrihus Pra;- dicalorihus et Fralribns Minorihiis conieditiir. Henrici Gandaiensis qnodlihcla duo. Giiillelmi de Maliscone, episcopi Ambianensis, lillerx adversiis privilégia concessa Fralrihus inendicantihus, lempore Itonifacii VIII.

Sermo fralris .loannis de Sancio Renedicto super facto privilegioriim Fralrihus mendicanlibus concessortira, factus .Aurelianis. Responsiones domini Ambianensis episcopi ad sermoiiem predicliim. Proposilio magislri Polri de Rulhenac in fado praîlaloriim. Heniici Gandavensis traclatus super facto |)raîlatoiuin cl Fiatrum. XIV' siècle. A.

21. Latin 3184 (Colhert 32^8- Reg. 4279«). Liher dialogorum liierar- chiaesuhcœlcslis, auctore qnodam episcopo ordinis Caruielilaruin. Joannis Wiclcli conclusiones. Glossa in decrrtalcni Bonifacii VIII qnœ incipit : L'nain Sntirlam. Glossa in conslitulioneni L'rhani V odilam contra facientes socielales seu compaiguias. Qua;slio utrum |iapa sil doininus omnium lenqioralium. Proplielia; S. Cyrilli preshyleri in Monte Carmelo. Liher fratris Theophori deCusanlia, preshylcii et eremilae, de cognilione pr;esentis scliismalis. Liher de ciirsu sœculi. Anonymi Carmen cui lilulus : Pavo liguralis, id est papa. XV' siècle. K.

22. Lalin 324S (Colhert 5430 Reg. 3827*-'). Prtri, cantoris Parisiensis, verhum iibl>reuitum sive sninma de sugillalione \itiorum et commenda- tione virtutuni. XIV' siècle. TT.

23. Lalin 3359A (Colberl 5456— Reg. 9807'). Dialogus P.tri cogno- fflenlo Alphonsi ex jiidxo christiani et Aloysis judœi, duodecim capitulis dislinrlus. XIII' siècle. T.

24. Lalin 3490 (Colberl 5420— Reg. 4206'). Fratris Roberli, episcopi Senecensis, or<linis Prjedicalorum spéculum morale regium. XV' siècle.

Y.

25. Lalin 3600 (Colberl 5268— Reg. 4546'). Fratris Guidonis, epi-

IXTRODUCTION. xvii

scopi Majoricensis , tractatus de vilœ perfectione '. XIV" siècle.

LL.

26. UVm 3778 (Colbert 329i— Reg. 40i2»). Homiliœquœdam. Pas- slones SS. Pelri et Pauli. Sermo S. Leonis iii lionorem SS. Pétri et Pniili.

Odonis, abbalisGlannaroliensis, vilael miraculaS. Mauri. LeclionesXll in feslo Omnium Sanclorum. Lecliones IV^ in Dedicatione ecclesiae. Anonvmi seiiuo de translatione S. Mîiiri in Fossatense monasteriuni. Vila doinni lîiircardi, comitis, aucloie Odone, inoiiaclio Fossateiisi. XP- XIP siècle. E.

27. Latin 4333B (Colbeit ÔiflO— Reg. 450i»-5). Régula SS. abba- tum Serapionis, Macarii, Paphiiulii et alleiiiis Macarii. Alise reguliE.

Regiilaî SS. Pauli et Stepbani. Régula cœnobialis S. Colunibani abbatis. Sententiae excerptœ e libio S. Augustin! de opère monacho- ruin. Epislola Euliopii abbatis ad Petium paparn de dislriclione mona- cboium et ruina monasteriorum. IX' siècle. RRR.

28. Latin 4377 (Colbert 6319 Reg. 4651^-). Haimonis, Catalaunensis episcopi, suinma Decrelorum, sive compendiuni Panoruiia; Iionis Carno- tensis. XIV" siècle. XX.

29. Latin 4628 (Colbert 5i53— Reg. 5I89«). Liber legis salicf. Lex Ribuariorum. Lex Alaraannorum. X' siècle. HH. Cette identi- fication n'est pas sûre.

30. Latin 463i (Baluze 202— Reg. 42i3^). Capitiilaria Caroli Mngni et Ludovic! Pii, ab Ansegiso abbate collecta. Capitularia Caroli .Magui et Ludovic! Pii, a Benedicto levita collecta -. X'^ siècle. R.

31. Latin 4907 (Colbert 5416— Reg. 5221 s). Vincent!! Bcllovacensis spéculum liistoriale in epitomen contractiim ab Adanio, clerico Claromon- tensi. \l\' siècle. T. Cette identification n'est pas sûre.

32. Latin 4938 (Colbert 5419— Ueg. 5222 ^■'). Anonynii chronicon, a mundi crealione ad annum Cbiisti 1264 [De bono rege Karolo]. XIV' siècle. T.

33. Latin 4995 (Colbert 3287— Reg. 5192^-5). Anonymi chronicon ab anno Cbristi 708 ad annum 800. Interprelationes de legibus divinis et hunianis. Capitularia Caroli imperaloris. X' siècle. E.

34. Lalin 5001 (Colbert 6321— Reg. 5949 3-^). Claudii chronica. Chronica regum Francorum breviter digesla. Sententiae pbilosopliorum.

Cujusdam Scoli versus de abecedario. X'otilia provinciarum iniperi! Romani. XP siècle. 000.

35. Lalin 5011 (Colbert 5439— Reg. 420i=^). Anonvmi chronicon a inundi creatione ad annum Christ! 1219. XIV' siècle. T.

' Ce manuscrit avait élé d'abord inscrit dans le catalogue de la bibliothèque de Colbert, sous le 3275, à la suite d'autres volumes proienant aussi des Carmes. Ce numéro ne lui fui pas conservé.

- Ce manuscrit avait été d'abord placé dans la bibliothèque de Colbert et inscrit au catalogue sous le n" 3273. Il eu fut retiré par Baluze, qui donna le numéro à un autre manuscrit.

XVIII IXTItODlCTIOX.

3G. I.atin 5013 A (ColUert 54fil— Rej^. 4171-'). Hugonis Floriacensis liislorix pcclcsiaslicsc libii scx '. \lll« siorle. BlilJ.

37. I.iilin 5030 (Colbert (J318— Rc!(. 6583 '). Chronica Fr. Geiardi de Fiachelo. \1II«-XIV' siècle. EKFE.

38. Lalin 5043 (Colbert 0315 Ucg. i")03'). Bernardi Guidonis llores chroniforum. \omina aposloloriim el discipulorum Chrisli. Ejusdem traclatiis di- ordinaliorie ofCicii nii.<s». Calalogus episcoporuin Lemovi- censium, etc. XIV' sifcele. CGC.

39. Lalin 5275 (Colbert 3291— Ueg. -4174 '•'), fol. 30-51. Vila S. Marcelli, Parisioniin cpiscopi. X" siècle. D. Vila bealae Alde- giinda;. X' siècle. B. Le reste du manuscrit ne |)arail pas avoir la même origine.

40. Lalin 5339 (Colbert 5425— Reg. 4179'' 1\). Vila S. Maurilii, episcopi Andegavensis, aiictoie Gregoiio Turonensi. Vila S. Miiia; .ligypliaeœ. Vila et miracula S. Andreae, apostoli. X'-Xl' siècle. AA.

41. Latin 5555 (Colbert 5428 Reg. 4171 '). Gesia Salvatoris sivc evan- gelium Xicodeini. XI' siècle. A.A.

42. Latin 55()3 (Coll)ert 5421 Reg. 4174^). Passiones aposloloriim. X' siècle. AA. On lit, an fol. 1 et au fol. 3 : « Liber Sancti Tbeo- derici, aiifercnti sit analliema « (XIII' siècle), et, au fol. 3 : «.Art. Danglade n (XVII' siècle).

43. Lalin 5ÔG9 (Biluze 776 Reg. -4315 A). Vila S. Dionysii Areopagilee, auclore .Anastisio Bibliolbecario. Hincniari Reniensis epistola ad Caro- lum Calvuni de vila Dionysii. Costa Dagoberli. Sormo S. Aiiguslini in natale SS. Pétri el Pauli. IX' siècle. G(î. Ou lit, au fol. 1 . u Liber S. Remigii, qui ei abstulerit, analliema sil. »

44. Latin 5594 (Colbert 5463— Reg. 4177*), fol. 1-G6. Passio S. Sigismundi régis. Epistola Milonis, Mindonensis episcopi, niissa ad cirnobiurn Gorziense. Passio SS. Gorgonii et Dorolhei '. AA. Vila S. Uigomeri. CC. Fragineiitum vila; S. Hiiberli. AA. Passio SS. \ictoris etCorona\ .AA. Vila S. Severiiii. CC. X'-XIIl' siè- cle. — AA et CC.

45. Latin 5.595 (Colbert 5i2(>-Reg. 4427 ''• A). Vila S. Remigii, nuctore Hincmaro. XI' siècle. CC.

46. Lalin 5596 (Colbert 5432— Reg. 4432* A). Vita S. Remigii, aichiepiscopi Remensis. Gesla Francorutn, a prima genlis origine ad Tbeodericum, filium Dagoberli. S. Augustini epistola de igné Purga- torii. Senlentia; varia;, e\ operibus S. Hieronymi exccrpl». Pro-

' Le commenccincnl lie l'ouvrage mnnqiie. Le rédacteur du calatogac publié par Montfaucon, n'y trouvant p^is de lllrc, n'a pas su l'idenliner et s'est canicule de mellrc : » Vol. Iilstoria- crcleslasiiciu.

" L'idenlincalinii de cette pièce est faite d'.iprès les noies du manuscrit latiu M64, fol. 12.3 V".

IXTRODICTIOX". XII

i'essio fulei S. Gregorio pipEe Iribiili. Oralio S. M.irlini ad sepiilchrum Petii apostoli. Transitus S. Mirlini episcopi. \' siècle. GGG.

4". Latin 5G07 (Colbert 5't58— Reg. AiS^"). Vilae SS. Agyli, Ueini- gii, archiepiscopi Reraensis, Kicolai, Blasii, episcopi et Aigullî abbatis. XI'-Xll' siècle. ZZZ

48. Latin 5009 (Colbi-rt SUS-Reg. 4i32'). Vila S. Hubcrti, episcopi Leodiensis, aiictore Joua episcopo. IV" siècle. GG. On lit, au fol. 1 : u Liber S, Hemigii Reuien.sis, voL Illl" et XII », et an fol. 2, en caractères carolingiens : " Hincmarus archiepiscopus dédit S. Remigio. "

49. Latin 5G12 (Baluze 71)7 Reg. 4431'). .Adalgisi liber de mira- culis S. Theoderici, abbatis Renicnsis'. XII" siècle. GG. On lit, au fol. I : " Liber Sancti Theoderici, anlerenli sit anathema. n (XIII* siècle.)

50. Latin 5G53 (Baluze GiO Reg. 450P). Chronicon monasterii Glon- niensis seu S. Florenlii Andegavensis. Xll' siècle. X\'X.

51. Latin 5G70 (Colbert G31G Reg. 4610=). Vita S. Gregorii papae. X' siècle. 000.

52. Latin 5!)-3 (Colbert 63S9— Reg. 4609 '•3- A). Vita Adalb:>ronis, Metensis episcopi. XIl' siècle. 000.

53. Latin 5677 (Colbert 6317— Reg. 4G09 3'). Vita S. Pétri Monoculi abbatis, auctore Tlioma, nionacbo de Radolio. XII» siècle. 000.

5i. Latin 5763 (Colbert 3284— Reg. 4938'-'). C. .lalii Cajsaris comnien- tariorum de bello Gallico libri septem. Joseph! anti piitaluni .Judaicarum Ubri XlIl-XVl. \K'-\U' siècle. C.

55. Latin 5913 (Colbert 3267 Reg. 9979'). Documenta in regtiuin Siciliae. XVI" siècle. Q.

56. Latin 5929 (Colbert 3276 Reg. 5229'). .Arbor genealogiœ regum Francoruni, auctore Bernardo Giiidonis. - Ejusdem chronicon regnm Fran- corum. Xomina episcoporiim Leinovicensinm. Xoniina episcoporum Tolosse. l'iiores ordinis Grandiraontensis. Priores ordinis Artiyiœ. Descriptio Galliaruin. XonnuUa de Statio poet.i '. XIV' siècle. D.

57. Latin 5933 (Colbert 3290 Reg. 9618*'). Origo et séries reguni Francorum usque ad Karolum VI. XV' siècle. RR. Cette identiïica- tion n'est pas très sûre.

58. Latin 5934 i^Colbert 3295— Reg. 9632'). Pauli /Emilii Veronensis Gallicse antii|uilales. Liber Tliebit. Liber Plolenia;! de impressioni- bus iraaginuin annuloruni et sigillorum secunjuin lacics 12 signorum zodiaci. XVI' siècle. D.

' Ce manuscrit avait été d'abord placé dans la bibliotlièqne de Colbert et inscrit, au cataloifue, sous le 54'*2. Il en fut retiré par Baluze, qui djnna ce numéro à un autre manuscrit.

' On trouve, dans les notes envoyées à Baluze (latin 93fi'»-, fol. 120-122), une description détaillée des manuscrits cotés B et I), dais la bibliothèque des Carmes.

XX I.VTRODUCTION.

50. Lnlln r>n.'i8 (Colbert 3289— Rof[. flfilS'-^). Histnria Fiaïuoiiim a Cnrolo Siiiiplifp nd llujjonpiii ra|iPtii:ii, aiirlore inctrlo. XV' siècle. I). Au bas (lu fol. 1, sont les armes dp Francp.

60. Lalin 5960 (Colheit ;î286— Reg. 9624'). Historia Caroli VI, fp^is Fraïuoruni, al) nnno lil7 ad anniim 1420. I.illeia pacis et tiaclalus faclus inicr rrnps pt rpgua Franciœ et Anglia;, die 26 maii, antio 1 iiO.

XV' siècle. r.rccc.

Gl. Latin (il.S't (Colbpit 5165— IÎP3. 1030) =■), fol. 1-19, 26-45, 54-78. Chionicon rpguin Francorum, a Trojana jjputis origine ad riiilip|Mim IV, (lui dictus pst Pulcher, auctore G. de N.'an;jiaco. T. Genealogia (iomini Arniilfi, episcopi Metcnsis. EK. S. Augustin! liber de niusica. C('. Inscriptiones ali!|uot velnres. EE. Fralris Basi- lii, Spnensis ereinitœ, de vita solilaiia ac roligiosa dialogus. EK. .XI'-XVI'' siècle.

62. Latin (;i86 (Colbert()322— Ueg. 10306'). Vita Caroli Magni, autbore Eginbardo. Fragnientum de comitibus Flundreusibus et ponliiicibus Xovioiiiensibiis ac Tornacensibus cxceiplurn ex libro Ilerinianni. De (juibusdani siib veleri loge notalis. S. Cypriani cœna. XIII" sièclp.

GG.

63. Latin (;-262A (Colbcrt 6313— Rcg. 10322^). Pétri Ursulei factum pro Renalo, rege Siciliaî. XV' siècle. PPP.

64. Latin 62(i3 (Colbert 6320— Reg. 10303). Vita S. Oagoberti régis.

XIII' siècle. 000.

65. Latin ()2(i8 (Colbert 6307— Reg. 10325. 1. A). Barlludomei Facii de origine bclli iiilpr Gallos et lîiilaiinos. X\ll' siècle. MMMM.

6(>. Latin 6()()1 (Colbert 5454— Ueg. 6278^). Joannis de Prato logica.

XVI» siècle. EE.

67. Latin 7212 A (Colbert 3283— Reg. 10265'); fol. 9-22. Miniature à pipinp pagp rppr(ASPiitanl un (ivp(|ue rpv(Hn des ornements pontificaux '. Liber statiiloruin. Facnllatum juiis canonici et jnris civilis ac collegii docto- rum canindein Facnllatum. X\' siècle. 1).

6S. Latin 7119 (Coll)oit 5ii0— Reg. 6055^). Helperici abbalis tracta- tus do computo ecclesiastico. XIl' siècle. CC.

69. Latin 7660 (Colbert 5455 Rcg. 6101'). Synonyma Ciceronis. XV' siècle. EE.

70. Latin 8075 (Colbert 3278— Reg. 5620*). Juvcnalis satyra;. XV' siècle. 1).

71. Latin 8223 (Colbert 5417— Reg. 5598=). Q. Iloralii Flacci opéra cum glossis. XV' siècle. VY.

72. Latin 8303 (Colbert 5462— Reg. 6073'). Columbani versns. Ano- nyiiii carnion de origine et cxordio genlis Francorum. X' siècle. Liber lloieliis, sivp carnipn morale de virtutibus et uitiis. XIV' siècle CC. llgolini \eiirii carnicn ad I.ponpm. Carmina varia. Faus-

' Celle iiidiralion est donnée par les unies du ni.s. luliu 'J^OV, fol. 122.

INTRODUCTION. xxi

tini Biitiiiiiii Mancasolœ V'eionensis, carmen de génère veslimentorum. XVI' siècle. EE.

73. Latin 8311 (Colbert 542i— Reg. 4034»). Fortuiiali tarmiiuim libri XIV. siècle. FFF.

Ti. Latin 8312 (Coll)ert S'iôO— Reg. 403i''-^). Forlunali carmina; desi- deranliir quatuor libii posteriores de ïita S. Martini. X' siècle. MM.

7."). Latin fS431 (Colbert 5457 Rog. 4425°). Passlo S. Benediclœ virginis. lila S. Wilfridi. XI° siècle. CC.

7(j. Latin K440 (Colbert 6309— Reg. 6609^). /Enigmata Symphosii. ilCnigmata Aldlieliiii. siècle. PI'P.

77. Latin 8442 (Colbert 5437 Reg. (}i94^''). Epigrammata et epilapliia aliquot per Francisciini Veraniiiiu transcripta. XVI' siècle. \VVV.

78. Latin 8488 A (Colbert G.388— Reg. 103IG'). Geraldi Floriacensis poeina de rébus geslis a Wallario '. XI' siècle. 000.

79. Latin 8G55 (Colbert 6310 Reg. 6270=). Epistolae Pbalaridis, inter- prète Leonardo Arelino. XV' siècle. PPP.

80. Latin 9778 (Colbert 26!>9— Reg. 9852^). Registre de Philippe-Au- gustc(reg.F. da Catalogue de \l. Delisle). Ln autre registre de Philippe- Auguste (reg. E. du Catalogue de M. Delisle), venu des Carmes de Clcrmont, est aujourd'hui aux Archives nationales, sous la cote JJ26. G et H.

81. Latin 10010 (Colbert 3282— Reg. 8'i09-^). Mélange de pièces rela- tives à la Marche et à l'Angouniois. Ordonnance de François l" sur l'institution des légionnaires, 2i juillet 1534. XVI' siècle. BBRBB.

82. Latin 11414 (Colbert 5466 Reg. 10352"). Le « trosne d'onneur ». Practica sive usus dictaminis Laurenlii de Aquilegia. Lettre de l'Uni- versité de Paris sur la mort de saint Thomas. Complainte sur la mort de Jacques Milet. XIV'-XV» siècle. DDDD.

83. Français 968 (Colbert 3292— Reg. 7296=). La passion de Xotre Sei- gneur .lésus-Christ. XV' siècle. AAAA.A. On lit, à la lin, fol. 117 v°: (( Cest présent livre... est a moy Jehan Talon, bourgeois de la ville d'Orilhac, lequel a escript de sa main, l'an mil lUI"^ LXXV II et fut achevé le xxx' jour ' du moys de may... "

84. Français 987 (Colbert 3293 Reg. 7306'''). Vies de saints en fran- çais. — XV ' siècle. A.A.AA.A.

85. Français 2428 (Colbert 6308— Reg. 8087=). Régula beati Benedicli translata de latino in vulgari, cum aliquibus orationibus, etc. XIV' siè- cle. — LLLL. On lit, au fol. 78 : a Iste liber est domino reveren- dissirao de Fossato, helemosinario monasterii Soliaccnsis » (XIV' siècle), et, au fol. 81 : c Ce livre appartenoit jadis au révérend Pèie de Fossat... et despuis à la maison de Cabrol, et noble François de Cabrol, mon bien- faiteur, m'en a favorisé moy qui suis icy soubz signé. Jean Re... « (?)

86. Français 5510 (Colbert 5423 Reg. 9002'-^). Modus sessionis pre-

' M. GrcIIet-Balguerie a lu, à l'.icadémie des Inscriptions, le 19 septembre 1890, une notice sur ce manuscrit et le poème qu'il contient.

XNii IMTRODL'CTION'.

lalorum el proreriim IJrilannie iii parlamcnlo ilucis. Les oz ileiiz au duc de ItiPlainne. \V" siècle. r.CCC.

S". Kraiiçais 5733 (Colbert ()312— Ue,-]. 10310'-3). .luslificalion du duc Je lionrgogiie, par .Iian Pelit, de la mort du duc d'Orléans. XV' siècle.

OQQ.

88. Grec 1251 (Colherl 3285). lionnacursii liononiensis thésaurus veri- Uilis fidei, cum f[r»ca versionc .'^ndreEE Dolo. XIV" siècle. D.

Si». Kspagnol 249 (Colherl 5i36—Re;T. 8105>). Régla de los frayles y sornres de la oïden de pcnitoncia de Santo Domitigo. XVI' siècle. XXX.

ilO. Italien 3P9 (Colhert 3277— Uog. 9753'). Dissertazione sopra la lega; giunlavi una (|uislione intorno al He di Xavarra. XVII* siècle. KKr.Eb).

91. Italien (i()8 (Colhert 54i7 Rog. 8127'-'). Discorso di fiirolamo Tor- liani suiravvcdiinenlo c prudenza di un auihasciatore. XVI' siècle. SSSS.

92. Italien 838 (Colherl 54i8— Reg. 10428'-^). Cose occorse in Valtcllina fine al di 5 giugno 1G71. XVII' siècle. RRBB.

93. Héhrcii Ki.S (Colhert 5459— Reg. 172^— Ancien fonds 108). F.xpli- ralion du commentaire de U. Salomon (Raschi) sur le Pentatcu(|uc par Juda. M M M.

9't. Ilélireu 174 (Colhert 544G— Rng. 150=— Ancien fonds 137). Com- mentaire de l'Kcclésiasle. Commentaire de Raschi sur le Cantique des cantiques, et le livre de Rulh. Commentaire sur les Lamentations dj Jérémie, parR. Tohinli, fils d'Lliezer. Commentaire sur le livre d'Esther.

XIII' siècle. LI.L.

95. Hèhreu WiO (Colhert 5451— Reg. HP-^- .A— Ancien fonds 218). Hymne, par R. Salomon Ihn Gahirol. . X\ L siècle. Annotations sur le Pentaleuque, par R. Isaie, de Trani. XIII' siècle. On lit, nu fol. 33 : II R. .lesaiali in Penlateuclium. » l'TFF.

00. Hchrou 831 (Colhert 5i52— Reg. 202'— Ancien fonds l'ii). Troisième et quatrième partie du Livre de la configuration. 01)ser\alions sur le commentaire de Raschi sur le Pentaleuque. Livre sur l'ilme selon la doctrine de la cahalc. Livre de la controverse entre R. Schèm-Toh cl le cardinal Pielro de Luna. Grammaire héhraïque, par R. Prophial Douran. Consultation du même sur un passage du commentaire d'Ahen- Ezra sur le Pentaleuque. Livre des préceptes, par R. Israël, de Tolède.

Commentaire sur le livre d'Esther. AAA.

97. Hchreu 1280 (Colhert 3279— Reg. 51 '—Ancien fonds 301). His- toire des Juifs, par Joseph Ben-Gorion. XV" siècle. V.

98. Les manuscrits latins 5283 (Colhert 3296— Reg. 417 i») 5310 (Colhert 32S1— Reg. 4175') 5573 (Colherl 5i31— Reg. 4'i33»), qui contiennent îles Vies de saints et se trouvent inscrits, dans le catalogue de Colliert,au milieu de manuscrits provenant des Cainies, nous paraissent tire les manuscrils P, 7,, 1)B ou IIFIIi du catalogue de Monifaucon.

IMTRODUCTIOX. xxiu

On trouvera, à la fin de cette Introduction, une concordance des cotes par lettres données aux manuscrits des Carmes, dans les catalogues de Monlfaucon et de Le Tonnelier ', et des numé- ros portés actuellement par ceux de ces manuscrits qui sont entrés dans les collections de la Bibliothèque nationale. Nous avonsjugé inutile d'y ajouter les cotes du catalogue de Labbe. Les manuscrits portent, il est vrai, dans ce catalogue, des cotes par chiffres, au lieu des cotes par lettres de celui de Monlfaucon; mais leur ordre d'inscription est le même, et l'on peut facilement se reporter des unes aux autres.

Le couvent des Carmes ne fut pas le seul de Clermnnt à rece- voir la visite des agents de Baluze. Ils se présentèrent aussi chez les Dominicains; mais ils y employèrent, pour obtenir des manuscrits, un procédé qui ne leur tait pas honneur. Le 21 avril 1678, un agent de l'intendant, M. de Marie, vint à leur bibliothèque et leur emprunta des manuscrits qu'il avait l'inten- tion de ne pas rendre. Le jour même, un état de ces manuscrits fut envoyé à Baluze, avec le singulier billet qui suit : « Voyla un estai de manuscrits en vélin, in-4°, à la reserve des bibles qui sont in-8°. Je n'ay pas le temps de vous escrire comme mon- sieur de Marie et moy avons fait pour les avoir. Il m'a dit qu'il vouloit luy mesnie vous en escrire l'histoire. Je ne fairay pas semblant de m'estre servi d'un quart d'heure, qu'il y a entre cy et le départ de la poste pour vous donner advis de la cha.sse que nous avons faite ce jour d'huy. Nous devons encore aller demain au fourrage d'un autre costé. Ainsi vous pouvés compter sur une balle de manuscrits. Cependant escrivés moy que vous semble de ceux là. Il y en a 3 escrits du temps de Charlemagne, dont l'un est Albinus. Je n'ay pas le temps de vous escrire autre chose. Au reste, sans M. de Alarle, je n'aurois rien faict de cela.

' Les manuscrits I, SelKKK de ces calalogiips sont aujourd'hui à la Cibliolhèque deClemioiit, ils portent les numéros 205, 261 et 159.

XMV IXTRODUCTIOM.

Il faudra toujours le luy attribuer. Il y a encore plus de trente manuscrits in-folio des œuvres de S. Augustin et de S. Tbomas, en vélin, que nous fascberons de uégotier. Je pense qu'il fondra tousjours vous en faire l'adresse. Celle lettre est un peu turbu- lente, faute de temps; ne la monstres, s'il vous phiist, à per- sonne '. )) Ce billet ne porte pas de signature; il ne laisse donc aucun doute sur la mauvaise foi de l'emprunteur. Voici mainte- nant, d'après ce billet même, la liste des manuscrits soustraits :

« Homiliae quaedam super Evangelia. Albinus in Joanncm. Ii'o Caniolciisis Piinormia. Sidonii Apollinaiis opislola;. Bjblia sacra. l'.ihiia sacra. Biblia sacra. D. Anselini opéra quidam. D. Isi- dori lil)nr differenliaruin. Bedœ liber sciiilillarum. I>. Isidori solilo- quia. Libor de honeslate clorioorum. D. Gregoiii dialogi. Pasto- rale D. Giogorii. D. Hieioniiiii opistoiai in folio. »

La bibliolbèque des Dominicains n'en est pas moins celle dont on trouve aujourd'bui à la Bibliolbèque de Ciennont le plus de manuscrits. Alontfaucon en avait publié le catalogue dans le tome II de sa Bihliothera hibliot/iecarum, p. 1353-1356.

Le cbapitre de Clermont a possédé, pendant le moyen âge, une assez belle collection de manuscrits. Un inventaire du tré- sor de la catbédrale, rédigé entre 980 et 1010, nous en fait con- naître un certain nombre. Aucun d'eux, toutefois, ne peut être identifié avec ceux qui sont arrivés à la Bibliolbèque de la ville. Cet inventaire a été publié une première fois par M. Gonod *, et une seconde fois, d'une manière plus complète, dans ]e Musée des archives départementales, Paris, 1878, p. 41, 19. La reproduction par l'béliogravure, qui en a été donnée dans VAlhimi, forme la plancbe XIV. C'est de la bibliolbèque du cbapitre que vient le fameux glossaire d'Ausileubus (nis. :240),

' Iiil)l. liai., ms. lai. 9363, fol. 311, Ci' billot ri la liste (|iii suit ont été publies par M. Dki.i.'îi.k cKins lo Cabinet des maiiiisrrils, I. I, p. 405.

- (ioxoii, \'oticc historique de la cathédrale de Clermont - Ferrand, Clernionl- Kcrrand, 1839, io-S», p. 70.

IXTRODUCTIOX. xxv

dans lequel on trouve la Passion et la Vie de saint Léger. Le Grand d'Aussy déclare l'y avoir vu en 1787 '.

L'abbaye de Saint -Allyre possédait aussi de fort beaux manuscrits. Moulfaucon en a publié le catalogue, dans le tome II de sa Bibliotheca bibliotliecarum, p. 1262-1265. 11 n'eu est arrivé qu'une bien faible partie à la Bibliothèque de Clerniont. Nous avons trouvé, dans le ms. 241, deux catalogues inédits des manuscrits de Saint-Allyre. Nous les donnons à la suite de cette Introduction. Le second est plus développé que le premier, dont il reproduit la plupart des articles; il ne lui est pourtant pas de beaucoup postérieur. Ils sont tous les deux du XII' siècle -.

M. B. Gonod a publié, en 1839, un premier Catalogue des manuscrits de Clcrmont '^ à la suite de son Catalogue des imprimes de la Bibliothèque '' . II fut aidé dans ce travail par Buchon.Tous les manuscrits y sont compris dans la même numé- rotation. Ceux qui concernent l'Auvergne sont places à la fin, mais à la suite des autres. M. Gonod modifia plus tard cette dis- position. Il mit à part les manuscrits relatifs à l'Auvergne, et leur donna une numérotation spéciale. Le catalogue en fut publié après sa mort, en 1849, avec celui des livres -imprimés relatifs à l'histoire de la province. M. Gonod s'était servi, pour former celte série Auvergne, non seulement des manuscrits qui

' Voyage fait, en 1787 et en 1788, (tant la ci-devant haute et fiasse Auvergne, Paris, an III, 3 vol. in-S", t. I, p. 14.5-l't6. It a remarqué parmi les manuscrits t un immense dictionnaire latin dans lequel se trouvent insérés des morceaux d'an- cienne romane provençale « .

- Ln Lectiormaire de Saint-AIlyre, du XII' siècle, est conservé anjourd'lini à Cheltenham sous le n" 13842. Cf. H. O.md.vt, Manuscrits de Clieltentiam, Paris, 1889, p. 191.

■^ Les notices consicrées dans ce Cn/oi'oijrMc aux manuscrits italiens 238-2)9 (188) et 569 (232) ont été reproduites par M. Mazzalinti, Inrentario dci mnnoscritti itnliani délie hilliothece di Francta, lîoma, 18S6-1S8S, t. III, p. 41.

' M. Gonod avait déjà fait, en 1837, nn Catalogue des manuscrits de Clermonl, qui est anjourd'lini conservé, à la Bibliothèque nationale, sous le 13003 du fonds françiiis. Ce catalogue n'a que 250 numéros, et les cotes données auï mmuscrits ne sont pas toutes les mêmes que dans le calaloyue imprimé de 1839. Il est accuzu- pa^nie de huit calques des manuscrits les plus curieux.

XXVI IXTRODUCTIOX.

la composaient dans son premier calalogue, mais de certains autres nianiiscrils, Bibles ou livres liturgiques à l'usage du dio- cèse de Clermont, qui figuraient dans la première partie de ce catalogue de 1839. Les manuscrits qui sont entres depuis à la Bibliothèque de Clermont ont été intercalés dans ces deux séries, à l'aide de sous-cliilTres ou de lettres. Certaines cotes sont ainsi devenues si compliquées que nous n'avons pas cru devoir les conserver. Nous avons donné un numéro à chaque volume et n'avons employé qu'une seule série de chiffres. Nous avons toutefois conservé la division en deux parties et laissé ensemble les manuscrits relatifs à l'Auvergne. Un certain nombre de numéros ont été réservés à la fin de la première partie pour les acquisitions, ne concernant pas l'histoire locale, que la Bibliothèque pourrait faire.

Nous devons, en terminant, remercier M. Ed. Vimont, biblio- thécaire de la ville de Clermont, du très obligeant concours qu'il nous a prêté, pour la rédaction de ce catalogue. C'est à lui que sont dues les notices de la plupart des manuscrits modernes relatifs;! l'histoire de l'Auvergne. Nous devons également remer- cier M. A. Vernière des reuseigucmeuts (ju'il nous a donnés sur quelques-uns des manuscrits liturgiques dont nous avons eu à nous occuper.

Catalogues de manuscrits de Saint-AUyre.

I

Hpc siinl noiiiim librorimi noslronim. 1. ^Ii^salps VIT. 2. I.iliri eïanjjclioi'um, in Iribus voliiniiiiil)iis. 3. Ihio libri C|>islolariim, in iino quorum siinl evan;;eli!i. 4. Hysloriaruiii libri duo. 5. Hio/ecbii'lis libriiin iiniitti. (î. .lob et moralia ojns, in lino volumina. 7. Hyslorie tripirlile libruin nniim. S. Ispislole Paiili el dicla Salomonis, in iino voiiiniine. 9. I.iber Ainionis uniis. 10. I,il)er Maraç[ili uniis. 11. Palprii libiT unus. \'l. .lobannis lUeniosinaiii liber unus. 13. Super scripiioues Gencsis et seplein Episloiarum canonicarum, in duo

IXTRODICTIOX. XXVII

voliiniiiia. 14. Dialo^iis Giegorii sub uno volumiiie. 15. Pastoralis cure liber umis. IG. De geslis Clemenlis liber uniis. 17. Libri Cas- siani, in uno vohimine. 18. Decein sermones Augiislini in r[)islola Johannis, sub uno volumine. 19. llem alii sermones ejus, in duo volu- mina. 20. Liber unus, qui dicilur Vita contemplativa. 21. Liber unus, ubi sunt passiones .^ustrenionii et .luiiani. 22. Liber unus, qui dicilur V'ilas palrum. 23. Liber unus, qui dicilur .lobannis Os aureum.

24. Lecliones de domiuicis diobus et de sancloruin feslivilatibus, in duo volumina. 25. Libri très, qui dicuntur colleclanei. 26. Consuetudines, in tria volumina. 27. Hymni, in duo volumina. 28. Flores psalterii et expositio ejusdem, in tria vobimina. 29. Prose et officia, in VIII'» vo- lumina. — 30. Antifouaria duo. 31. Psalmi, in quinque volumina. 32. Canones, in tria volumina. 33. De (isica V libri. 34. Régula sancli Bcnedicli, in IIIl volumina. 35. Leges et glose, in duo volumina.

3(). Liber Anselmi unus. 37. XL omcliae Gregorii in duo volumina.

38. Passiones sanctorum in uno volumine. 39. Epistole et officia in I volumine. 40. Duo breviarra in II" volumina.

[Bibl. de Clermont, ms. 241, fol. 3.)

II

Brève de libris. I. Missales Vl. 2. Quatuor evangelia, in uno volumine, et alia IL 3. Epislulare I et alia duo cum evangeliis. 4. Antiplionaria IIII". 5. Tropbearios VIIII. 6. Oficiarium I. 7. V libri Moysi, Jesu \'ave, Judicum, Rut, Actus aposlolorum, Isaias, Jlieremias, Regum, Osée, in uno volumine. 8. Izecbiel et XII propbeta- rum, in alio volumine '. 9. Job, Tobie, Judil, Ester, Esdras, Macbabeo- rum, in alio. 10. Parabole Salonionis, .Iliesu fili Sirac, Paralipomenon, Epislolas Pauli, Apocalipsin et super scriptioneni liber I ', VII epistole canonice in alio. 11. XL omeliarum IL 12. Moralia .lob. 13. Dia- logorum. 14. Pastoralem. 15. Palerium. 16. Augustinum. 17. Decem sermones Augustin!. 18. Maragdos IL 19. Sermones. 20. Cassianum et sinonimas, in alio volumine. 21. Jacobus (?). 22. Passionalem. 23. Gesta Clemenlis. 24. Jobannem Eleimouam.

25. Vilas Patrum. 26. Vita conlernplaliva. 27. Matulinales IL 28. Psalleria V. 29. Istoria triparlila. 30. Exposilionem super Psalmos ^ 31. Canones III. 32. Breviarios \\\\°'. 33. Collecta- neos IL 34. Lec[tionarios] duos. 35. Régulas III. 36. X quater- niones in quibus est passio sancli .Tn[liani], sancli Austremonii, parles V,

37. Virgilium L —38. Donati liber IL 39. Boeci II. iO. Salusti I.

' Tous les mots de ce numéro ont été ajoutes en marge. ' Les mois i et... liber I » ont été ajoutés dans l'interligne. ' Ces trois mots ont été ajoutés en marge.

\xviii IXTRODUCTIOX.

41 . Sediili II. 42. Aratori II. 43. Oridi I. 44. Prospcri II. 45. Prudenli ymnorum ciini Onieri, in uiio volumine. 46. Piudenli de \irliitil)iis. 47. Teodolill... Flo '...

lircve ^ dr libris Sancli lllidii monacliis noslris. 48. Missales VII. 40. Evangelia. 50. Pelrus cellareir cedit quoquinariiim iiostrum et socii ejus (?).

51. De consiietudinibus libii II. 52. Liber Ansellmi I. 53. De legibus I. 5i. Medicinalia quiiuiuc. 55. De gloriosis I. 56. Ca- loiii V. 57. Vninorum II. 5<S. Paganum I. 59. 'l'onos I. 60. Régule Prisciaiii, duas, et alios quatuor. 61. Oiidius Ëpistole in tribus libris. 62. Dialecticain I. 63. Joliannem Hos auieum.

{Bihl. de Clermojit, ms. 241, fol. 42 v°.)

C. Coi'DEBC.

La Cn de la ligne est illisible.

' Ce parii;;raplie et le suivant ont élc ajoutés dans les mar.ijes, le premier dans celle de droilc et le second dans celle de y.nnclie, par des mains presque contempo- raines. Les manuscrits qui portent les n<"7 à 10, 27 à 35, ont été barrés à l'encre rouge.

PROVENANCES ANCIENNES

MAN'USCRITS DE LA BIBLIOTHEQUE DE CLERMOMT

SAwr-ALLYRE. N"' 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 19, 11, 12, 14, 16, 17, 00, 70, 102, lOS, 140, 147, 102, 202, 241, 245, 200, C74.

Dominicains. N»' 21, 22, 23, 27, 30, 40, 42, 43, 44, 45, 46, 55, 62, 83, 03, 94, 98, 100, 101, 106, 107, 109, 133, 134, 136, 143, 145, 153, 168, 172, 173, 176, 177, 246.

Chapitre. \<" 29, 35, 57, 58, 59, 69, 110, 240, 258, 268.

CinuEs. N-" 31, 125, 130, 135, 139, 155, 165, 261, 265.

CONCORDAXCE

DES COTES DU CATALOGUE DES MAXISCKITS DES CARMES

PUBLIÉ PAR MONTFAUCOX ET DES NUMEROS QUE PORTENT CES

MANUSCRITS A LA I) I B LI OTII ÈQ U E XATIOXALE.

CATALOGUE

NUAIÉROS

CATALOGUE

KUMÉROS

UOXTFAICO.V.

ACTUELS.

MO\TFAL"COV.

ACTlias.

A

1

Latin 3I2U 2393

\

Lalin 8303 6184

239V

i;e '

1119

B .

2395

)

6061

1

17V5

r

7660

5275

51)09

c 1

5673

\

5569

1

5929

GG .

5612

'

Grec 1251

/

5569

Latin 5918

(

6186

D

8075

HH

4628

7212 A

LL

3600

5931

M\I

8312

5275

\\

2578

V *

3778

un

5933

'^ 1

4995

ss

2779

F

494

TT

3218

G-H

9778 et JJ 26

XX

4377

K

3184

Y Y

8223

M

2193

AAA

Hébreu 831

N

1913 A

DBB

Latin 5013 A

Q

5913

CGC

5043

R

4634

l'KF

8311

3359 A

(iGG

5596

5011

m

2919

T

4907

LLL

Hébreu 174

6184

M M Al

168

4938

XX\

Latin 5653

V

Hébreu 1280

5670

X

Latin 16S6

5673

2391

000

) 6263

Y

3490

\ 5677

2397

J _ 8488 A

5339

^ 5001

AA

5563

, - 6262 A

i 5555

l 8440

f 5594

l'PP

' 1310

j 8131

1 9875

\ 5595

' 8655

ce

1 5594

QQQ

Français 5733

\ 6184

RRR

Latin' 4333 B

/ 7419

VVV

3010

[ 8303

XXX

Espaguol 249

XXXII BIBLIOTHKQIK DE CLERMO\T-FE RRAXD.

CATALOGUE

KUMÉROS

CATALOGUE

UOXTFALCO.V.

flCTlBLS.

UOXTFALXOX.

zzz

Latin 5607

UQQQ

.\\ \.\

0.10

S,S.sS

BBBB

Italien 838

vvvv

CCCC 1)1)1)1)

Latia 5310 11414

AAAAA

l>EE

5o;j<)

BBDBB

ImKF

Hébreu 660

CCf.GC

LLLL

l'Vancais 2428

EEKliE

M MM M

Latin 6268

XLMEROS

ACTUliLS.

Latin Italien Latin l'rançais

Latin

2648 668

8442

968

987

10010

5960 399

CONCORDAXCE

DES NUMJ^ROS DES MANUSCRITS DE LU niBLIOTIlÈQUE DE CLERMOXT-FERRAXD PREMIÈRE PARTIE '

\UMÉHOS

iVTMÉROS

DU CATJL. GO.VOD

ou PRlisiiXT

1839.

CATALOGUE.

1

1

2

2

3

3

4

4

5

5

6

6

7

7

8

8

9

9

10

10

11

11

12

12

13

13

14

14

15

15

16

16

17

17

18

18

19

19

20

20

21

21

22

22

23

23

24

24

25

25

26

26

27

27

28

28

29

29

30

30

31

31

32

32

33

33

34

34

35

35

36

36

37

37-38

38

39

38-

40

39

41

40

42

40*

43

41

44

XU.\1ÉR0S

\U.\IÉR0S

DU C.lTflL. GO.VOD

DU PRÉSEVT

1839.

C.ÏTHLOGUE.

42

45

43

46

44

47

45

48

46

49

47

50

48

51

48"

52

49

53

50

5'f

51

55

52

95

53 (.A.

1)

56

54 (A.

2)

57

55 (A. 5(1

3)

58 61

57

62

58

63

59

64

60 (A.

3»)

fiO

61

71

62 (A.

4-)

66

63 (A.

64 (A. 65

4) 5)

59 65 72

66

73

67

74

68

75

69

76

70

77

71 (A. 4'')

72 (A. 6) 73

67 69 78

73''

144

74

79

75

80

76

81

77

83

78

84

79 (A

7)

90

80

85

81

86

82

87

MUMÉROS

\U.\IÉUOS

DU C.ITAL, GOXOD

DU PltEÎSKXT

1839.

ClT-ÏLOGUli.

82 bis.

89

82"

88

83 (A. 8)

147

84 (A. 9)

148

85(A.10)

149

86

91

87

92

88

93

89

94

90

96

91

97

92

98

93

99

94

100

95

101

96

102

97

103

98

104

99

105

100

106

101

107

102

lOS

103

109

104

110

105

111

106

112

107

113

108

115

109

114

110

116

111

117

112

118

113

119-121

114

122

114»

123

115

124

116

125

117

126

118

127

119

128

120

129

121

130

122

131

' Les numéros prccétlés de la lettre A [Auvergne] et placiîs entre parenthèses, côté des numéros du Calalogiie de 1839, sont coui qui ont clé donnés à ces ma- , nuscrils dans le Catalogue de 1849.

TOME XIV. C

XXMV COXCORDAXCE DKS VUMÉROS DES MAM'SCRITS

NUMEROS

ne CATSL. tO.VOB

1839.

123

124

123

126

12T

128

128»

129

129'

130

131

132

133(A.ll)

13'f(A.12)

13V

135(A.13)

136

136'

137

137»

137"

138»

138(A.l.'f)

139(A.15)

140(A.1(>)

1)H(A.17)

142 (A. 18)

143

144

145

146

147

147'

148

149

150

151

152

153

154

155

156

157

158

159

KiO

101

l(i2

163

MMEROS

DU PBtSKST CAT.ILOCUE.

NUMEROS

DU CATAL. GOXOn

1839.

.\'UMEUOS

DU PRtSE.NT CATALOGUE.

1.32

164

133

165

134

106

135

167

136

16S

137

169

138

109'

141

170

142

171

139

172

140

172»

EndéGcll.

173

145

173»

146

173"

161

173'

154

174

155

174'

160

175

150

170

157

177

158

177'

159

178

143

178''

150

178"'

151

178'-

152

17-)

1.53

179»

102

179"

163

180

104

181

165

181"

100

181"

107

182

108

183

109

1 83»

170

184

171

1SV>

172

ISV

173

ISV

174

ISV

175

184-

170

1S4'

177

184'

178

184"

179

18V

180

185

ISl

185»

182

180

183

ISO*

184 185 180 187 1S8 189 190 191 192 193 195 194 197 196 198 199 2 »0 201 202 204 203 205 207-208 209 200 210 211 212 213 214 215 216 218

i 219-220

230 229 223 224 225 226 £27 228 222 S2t 231 234 232 233

KUMEIiOS

DU CATAL. CO.VOD

1839.

187

187»

188

188'

189

189»

190

190»

190"

191

192

193

194

194'

195 (A. 19)

195»

190 196» (A. 119")

190 bis.

196"

190'

197

198

199

20i)

200»

201

2;)2(A.2,))

202»

202"

203

204

205

205

206 207(A. 22")

207'

208

208»

208"

209

210

211

211 Au.

XT'MEROS

DU PniiSBNT aATAl.OGUH.

211 212 212 212'

ter.

2.36

235 238-239

2:i7

240

301

241

242

243

244

245

246

247 250-253

260

254

255

707

257

248

256

258

259

262

264

263

265

261

267

260

268

269 270-270

278 279-280

512

281

282

283

277

284 285-288 289-296 297-333 334-335

330 337-339 340-352

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMOXT-FERRAND. xxxv

SÉRIE ALVERGXE '

m;meros

DU C.%TAL, GONOD 1849.

1

2 3 3"

4

4" W 5 6 6' 7 8 9 10

(53) (54) (55) (60) (63) (62) (71)

(64)

(79) (83) (84) (85)

11 (133)

12 (134)

13 (135) 14 (138)

15 (139j

16 (140) 17(141)

18 (142) 18»

18"

19 (195)

20 (202)

21 (213) 22(214) 22»(207) 22'

23

23' ■24-25 (215-2IG) 2t)-27 (21--218)

27'

27 bis.

28 (219)

29 (220)

29*

30

31

32 (221)

33 (222)

NUMEROS

DU PRlisEM C^TALOGL'E.

57

58

60

59

66

67

68

65

69

70

90 147 148 149 145

no

154 143 150 151 152 153 501 502 260 261 503-508 509-510 512 511 513 514 515-519 520-525 526 527 528 530 529 5îl 532 533 534

MIMEROS

DU CATJL. COVOD

1849.

(221

34 (223)

34-

35

36

37

37'

38

39

39'

SO"

40 (225)

41

42

43 (226)

44 (227)

45 (228) 45'

45 his.

46 (229) 46'

46''

47 (230)

48 (231) 49(232)

50 (233) 50'

51 (234)

52 (235) 53

54 (230)

55 (237)

55'

55b

5() (238)

57 (239)

58 (240) 58'

58'- 58'

59 (241)

60 (242)

61 (243j

62 (244)

\LMEHOS

DU PRliSEXT CATALOGUE

535 536 537 538 539 540 541 542

543-545 546 547 548 549 550

551-555 556

557-558

559-561 562 563 564

565-567 568 569 570 571 572 573 574 575 576 577 578 579 580

581-582 583 585 586 584

587-589 590 591

592-594

MJMEROS

DU «ATAL. COXOD

1849.

63 (245)

64 (240) 64'

65 (247) 65'

66 (248) 66' 66" 66"

66 bh.

67 (249) 67I-

68 (250) 68'

68" 68'

68 bis.

69 (251)

69 bis. 69'

70 (252) 70'

71 (253) 71*

72 73(254)

74 (255;

75 (256j 75'

75"

75"

76

70"

76"

77

78

79

80

80-

81

82 (258)

83 (259)

84 (260) 84'

257)

NIMEROS

DU PRÉSENT CATAl.OGUI:.

595.597

598 599 601 600 602 604 605 606 603 607 608 609 610 612 613 611 614 615 616 617 618 620 •619 621 622 623 624 625 628 626 630-631 627 629 632 633 634 635 636 637 638 639 640 641

' Les numéros placés entre parrnllièsps sont ceux que portaient ces manuscrits, dans le Catalogue de 1839, avant qu'ils eussent été placés dans la série relative ik l'Auvergne.

XXXVI BIBLIOTHÈQUE DE CLERMO\T-FERRA\D

NUMÉROS

MMÈROS

ou CATAL. GONOD

DL- PRESENT

1849.

CITALOGl'E.

85(261)

6V2

86-91. 95 '

89'-

643

92 (265) 93

644 6V5

93"

646

94 (266) 95

647 648

96 '

97 (267)

649

97"

650

98(268) 98»

(iSl 652

99 (269) 100(270)

653 654

100*

655

101(271)

656

loi*

657

101"

658

101'

659

102(272) 102'

660 661

103 (273) 103"

662 663

104(274) 104*

664-665 666

104"

667

NUMÉROS

•VLMÉROS

DU CATAL. COVOD

DU PRÉSENT

1S49.

CAiaLOGUE.

lOV

668

105(275)

669

106(276)

670

107(277)

672

107'

671

108(278)

673

108'

674

109

675

109 bis.

67(1

109 1er.

776

110-111

678

m-

679

111"

680

111 bis.

681-682

112(279)

683

113(280)

685

113-

684

114(281)

686

114"

687

114"'

690

114"'

691

11 V

692

114"

688

114""

689

114"

694

115(282)

695

XL'MEUOS

UU CATAL. Ga\OD

1849.

115" 115'

116(283) 116 bis. 117(284) 117' 117" 117'* 118(285) 119(286) 119' 119" (196') 119' 119' 119-' 120 -2 121(288) 121'

122(289) 123(290) 123' 123"

124(291) 125; 292) 126 126'

NUMEROS

ou PRÉSENT CATALOGUE.

696 697 698 699 700 701-702 703 704 705 711 706 707 708 709 710

712 713 714 715

716 717 718 719 720-721 722

' Les plans qui portaient ces numéros ont été retirés du fonds des manuscrits et placés dans celui des imprimés.

- Ce manuscrit a été placé dans le fonds des imprimés avec les caries et plans.

MANUSCRITS

DE LA BIBLIOTHÈQUE

DE CLERMONT-FERRAND

1 (1). Biblia sacra ex translatione S. Hieronymi, cum prologis. Liber Psalnioriim-Ecclesiasticus, Paralipomenon I-Il, Esdras I-II,

Esther, Tobias, Judith, Machabaeorum I-II.

Pages 272-276. Canons d'Eusèbe, placés sous des portiques ornés.

Page 277. Préfaces de S. Jérôme aux Evangiles. Chaque Evangile est précédé d'une table des chapitres. IV Evangelia, Actus apostolo- runi, Epistolae canonicae, Apocalypsis, Pauli epistolae XIV.

On lit, à la page 1 : u Donné par M'"" la comtesse Dauphin Montro- det de Villemont à la Bibliothèque du département du Puy-de-Dxîine ou Bibliothèque de Clermont-Ferrand, 1795. » Cette Bible peut, tant par la beauté de l'exécution que par le style des miniatures, être rapprochée de celle de Souvigny, conservée aujourd'hui à Moulins.

XII' siècle. Parchemin. 508 pages à 2 col. 525 sur 370 uiillim. Lettres ornées, avec de petites miniatures au commencement de chaque livre. Rel. peau et bois.

2 (2). Biblia sacra, cum S. Hieronymi prologis.

Il ne reste que deux feuillets du premier cahier. On y trouve le commencement des préfaces de S. Jérôme : a Frater Ambrosius... » et la fin de la table des chapitres de la Bible : « ...lxxxii. Vixit Joseph annis C.X et adjuravit fratres suos ut, cum visitarentur, toUerent secum ossa ejus in terram suam. Expliciunt capitula. » Plusieurs cahiers manquent dans le corps du volume. Le texte s'interrompt du verset 15 du chap. I de la Genèse au verset 16 du chap. viu des Nombres et du verset 2 du chap. xvii des Nombres au verset 50 du chap. xxxii du

TOUE XIV. 1

2 JIAX'l'SCRITS

neuléronoine. Après le Deutéronome viennent les Juges et Ruth. Fol. 56. « Passio inimaginis Domini nostri Jesu Christi que a fide- libus coiitur V' idus noviniber. Apud Cesareani, Capadocie urbem... C'est l'histoire du miracle de Bérytc attribuée à S. Athanase.

XII* siècle. Parchemin. (U feuillets à 2 col. 470 sur 320 millim. Rel. pciui et hois.

5-19 (3-19). Biblia sacra, cum glosis. I (3). Genesis.

XIII' siècle. Parchemin. 129 feuillets. 340 sur 240 millim. Rel. veau gaufré. (Saint-Allyre.)

11(4). Exodus.

XIII' siècle. Parchemin. 115 feuillets. 345 sur 245 nilllini. Rel. veau gaufré. (Saint-Allyre.)

III (5). Levitieus.

XIII' siècle. Parchemin. 8G feuillets. 340sur240 millim. Rel. veau gaufré. (Saint-Allyre.)

IV (6). Xumeri.

XIII' siècle. Parchemin. 105 feuillets. 305 sur215 millim. Rel. veau gaufré. (Saint-.AUyre.)

V (7). Josue-Ruth, Daniel, Tobias.

XIII* siècle. Parchemin. 147 feuillets. 355 sur250 millim. Rel. veau gaufré. (Sainl-Aliyrc.)

VI (8). Reguni libri IV.

Sur le feuillet de garde du commencement, est un fragment d'un traité de grammaire (XI' siècle), et, sur celui de la fin, un trope noté sur le Kyrie : "■ Kirie, qui veritatis verbo nos creasli, créature tue pelimus eleyson. Kyrie, fons bonilatis, Pater ingenite, a quo bona cuncta proccdunt, eleyson... t

XIII' siècle. Parchemin. 200 feuillets. 285 sur 215 millim. Rel. veau gaufré. (Saint-Allyre.)

VII (9). Esdras, Nehcmias, Judith, Estlier, Machabaeoruni l-ll.

La Gn du livre d'Esdras et le commencement de celui de Judith

DE LA BIBLIOTHEQUE DE CLERJIOMT-FERRAX'D. 3

manquent. Plusieurs cahiers du manuscrit ont été arrachés entre les fol. 32 et 33.

XIII» siècle. Parchemin. 200 feuillets. 305 sur 220 raillira. Rcl. veau gaufré. (Sainl-.^llyre.)

VIII (10). Job.

Incomplet du commencement; les premiers cahiers du manuscrit manquent.

XIIP siècle. Parchemin. 98 feuillets. 350 sur 250 millim. Rel. peau et bois. (Saint-Allyie.)

IX (14). Proverbia Salomonis, Ecclesiastcs, Ecclesiasticus, Canti- cum canticorum.

Xll^ siècle. Parchemin. 145 feuillets. 360 sur 247 millim. Rel. veau gaufré. (Sainl-Allyre.)

X (11)- Jeremias, cum glosa Gilleberti Autissiodorensis. Commencement de la glose : « Or. Deus ad benefaciendum promp-

tus est... 1 Vin : u ...convertar ad te. Sufficiant hec ad exposi- tionem lamentationum Jercmie que, de Patrum fontibus, hausi ego Gilebertus, Autisiodoreusis ecclesie diaconus. Kxpliciunt lamenta- ciones Jeremie. »

XIIP siècle. Parchemin. 109 feuillets. 362 sur 250 millim. Dérelié. (Saint-Allyre.)

XI (12). Ezechiel.

XIII» siècle. Parchemin. 123 feuillets. 370 sur 260 millim. Rel. veau gaufré. (Sainl-Allyre.)

XII (13).0see-Malacbias.

Une foliotation ancienne indique 154 feuillets, mais le cahier xvii n'en a plus que 2.

XIII' siècle. Parchemin. 148 feuillets. 272 sur 177 millim. Rel. bois.

XIII (15). Evangelium secundum Matthaeum. Incomplet de la fin. Fol. 128-129. Fragment de bréviaire.

XII' siècle. Parchemin. 129 feuillets. 286 sur 195 millim. Rel. peau.

1.

4 MANUSCRITS

XIV (10). Evangelium secundum Marrimi.

Les feuillets 1-3, 50-53 et k' fiiiillct rollé au commencement, à l'intcrieiir de la couverture, sont du X" siècle et contiennent des frag- ments de sermons.

XIII' siècle. Parchemin. 53 feuillets. 2G0 sur ICO millim. Uel. veau gaufré. (Saint-AUyre.)

XV (17). Evangelium secundum Lucam.

XIII" siècle. Parchemin. 116 fciiillfls. 320 sur 200 millim. Rel. veau gaufré. (Saint-Allyrc.)

XVI (10). Evangelia secundum Marcum et secundum Lucam.

XIll' siècle. Parchemin. 43 et 70 fouillels. 383 sur 250 millim. Rel. bois.

XVII (18). Apocalypsis.

XlIP siècle. Parchemin. 31 feuillets. 345 sur 255 millim. Rel. peau et bois.

20 (20). Biblia sacra, cum S. Hieronymi prologis. Genesis-Evangelium secundum Joannem, Pauli epistolae XIV, Actus

apostolorum, Epistolae canonicae, Apocalypsis. Fol. 440. luterpretatioues hebraicorum nominum.

XIII" siècle. Parchemin. 454 feuillets 2 col. 190 sur 130 millim. Rel. veau.

21 (21). Biblia sacra, cum S. Hieronymi prologis. Gencsis-Evangclium secundum Joannem, Pauli epistolae XIV, Actus

apostolorum, Epistolae canonicae, .Apocalypsis.

Fol. 547. « Interpretationes hebraicorum uominuni. i> Fol. 1-4 et 590-593. Fragment d'exposition sur l'Ecriture.

X1I1° i'wc\c Parchemin. 593 feuillets à 2 col. 188 sur 125 millim. Rel. parchemin. (Dominicains.)

22 (22). Biblia sacra, cum S. Hieronymi prologis. Genesis-Evangelium secundum Joannem, Pauli epistolae XIV, Actus

apostolorum, Epistolae canonicae, Apocalypsis.

XIIP siècle. Parchemin. 385 feuillets h 2 col. 180 sur 125 millim. Rel. parchemin. (Dominicains.)

DE LA BIBLIOTHKQUE DE CLERMOXT-FEURAND. 5

23 (23). Biblia sacra, cum S. Hieronymi prologis. Genesis-Evangelium secundum Joanneni, Pauli epislolae XIV,

Actiis apostolorum, Epistolae canoiiicae, Apocalypsis. Fol. 441. u Interpretationes hebraicoruin uomiiium. " Fol. 470. Fragment d'ordinaire. Foi. 471 v°. Calendrier incomplet, janvier-octobre.

XIII" sitcle. Parchemin. 473 teuillets à 2 coi. 185 sur 120 miliim. Rel. parchemin. (Dominicains.)

24 (24). S. Gregorii Magni Moralium in Job libri XVII-XX.W. Commence : « Quotiens in sancli viri hystoria per novuni... "

Finit: II ...pro me lacrimas reddit. Deo gratias. Liber Moralia Job explicit. »

XII' siècle. Parchemin. 152 feuillets à 2 col. 525 sur 350 millira. Rel. peau et bois, avec clous.

2d (25). S. Augustini de Genesi ad litleram libri XII. Commence : " Omnis scriptura divina bipartita est... » Incom- plet delà Un; derniers mots : « ...Tertulianus, quia corpus esse... n

XII' siècle. Parchemin. 90 feuillets à 2 col. 340 sur 235 miliim. Rel. peau et bois.

26 (26). S. Augustin! expositio in psalmos V-XLV.

Le premier caliier manque; premiers mots : « ...Quando quidem vox corporalis auditur... " Finit x a ...susceptor noster Deus Jacobi. Explicit de psalmo quadragesimo quinto. I^

XIV* siècle. Parchemin. 229 feuillels. 335 sur 220 miliim. Dérelié.

27 (27). S. Augustini expositio in psalmos XLV1-LXXI.\. Incomplet du commencement ; premiers mots : " De titulo

psalnii XLVI. In Cneni pro Cliis... n Le dernier feuillet manque; derniers mots : « ...humiliât, ideo peccata... "

XIV siècle. Parchemin. 233 feuillels à 2 col. 332 sur 220 miliim. Rel. bois. (Dominicains.)

28 (28). S. Augustini expositio in psalmos CXI-CXVIII. Commence : « Tractatus psalmi CXI. Credo quod adtendistis, fra-

0 MAMSCRITS

1res, liiijus tiluhiin... » Finit : ■- ...incipiunt quam preponiint. Explicit. »

Fol. 101-103, Fragment relatif à l'Invention de la sainte Croix, u Incipit [de] inventione sancte Crucis. Anne ducentesimo trigesimo tercio, régnante venerabile Dei cultore magno viro Constantino... n XII' siècle.

XI" siècle. Parchemin. 103 feuillets. 295 sur 235 millim. Rel. par- cbeniin.

29 (29). " Tractatus heati .Ambrosii, Mediolanensis episcopi, de centesimo octavo decimo psalmo. "

Commence, fol. 2 : « Licet niistica queqiie... « Finit : « ...passus est Christus. n

On lit, sur le feuillet de garde du commencement :

Chacun soit rontant de ses biens,

Et qui n'a sonisauce n'a riens. (XV' siècle.)

On lit, au fol. 88 : u Iste liber est capituli Claromontensis " , et au : « Bcynet » .

XIII" siècle. Parchemin. 88 feuillets à 2 col. 280 sur 175 millim. Roi. peau. (Chapitre.)

50 (30). Psalterium fratris Thomae Anglici, ordinisPraedicatorum.

Commence : u Incipit postilla super salterium {sic) Thome .Anglici, ordinis Predicatoriim. Beatus qui ciistudit vcrba... » Il manque, entre les feuillets 142 et 143, un cahier qui contenait la fin de l'ouvrage et le commencement de la table. Finit, fol. 172 : « ...Explicit tabula moralilalum Psalterii, édita a fratrc Thoma .Anglico, ordinis Frairum l'redicatorum, magistro in tbcologia. Doo gracias. Et est fra- tris Nicbolay de Sancto Sauturnio [sic), ordinis Fratruni Predicatoruni. Isie liber fuit completus, die Jovis ante fcstum beati Jacobi apostoli, anno Lllll".

Vinum .«criptori debetur de mellorl.

Explicit, expliccal, ludere scriptor pat. i

On lit, un peu plus bas, d'une autre main : u Hune librum, ciim plii- ribus aliis, dédit isti conventui Claroniontensi, ordinis Fratruni Predi- catorum, revcrendus in Cbristo pater ac doniinus frater \icbolaus de Sancto Saturuino, quondam sancte Romane ccclesie presbyter cardi-

I

DE LA CIBLIOTHliQUE DE CLERMO\T-FERRA\'D. 7

nalis, pro ponemlo in libraria cnmuni conventus ad usum fratrum. Anima ejus, per Dei niisericordiani, requiescat in pace. Amen. » Cette note se trouve aussi sur le feuillet de garde du commencement.

XIV° siècle. Parchemin. 172 feuillets à 2 col. 280 sur 215 millim. Rel. peau et bois. (Dominicains.)

31 (31). » Postilla super librum Psalmorum, édita a fratre X'ycholao de Lyra. >

Commence : k Prologus. Propheta magnus surrexit... Beatus vir. Quanivis beatus Augustinus dicat... )> Oji lit, à la fin, fol. 203 : a Liber scriptus anno Domini MCCCCXXVII". »

On lit, sur le plat de la fin : u Pertinet ad me. Champaiguac. »

XV' siècle. Papier. 204 feuillets. 280 sur 205 millim. Rel. bois. (Carmes.)

32 (32). Psalterium, cum glosis.

XII" siècle. Parchemin. 79 feuillets. 250 sur 175 millim. Dem.-rei. basane.

33 (33). S. Bernardi Clarevallensis et Gaufridi Autissiodorensis sermones.

Fol. 1. " Sancti Bernardi, primi Clarevallensis abbatis, super Can- tica canticoruni » sermones. Commencement du premier : " Vobis, fratres, alla quam aliis de seculo... n

F'ol. 72. " Tractatus domini Gaufridi Autisiodorensis super capitu- lum illud : Mémento creatoris. Inter umnia Salonionis verba... »

Fol. 77. Ejusdem expositio in Canticum canticoruni. a Incipiunt Cantica canticoruni Salomonis. .Ad singulos profectus virtutum ca- nenda... »

Il manque plusieurs cahiers entre les feuillets 87 et 88.

Fol. 108 v°. Ejusdem sermones et sermones varii. « In concilio Turonensi, cui preerat Alexander papa III. Omnes nos astare oportet ante tribunal Christi... «

On lit, au fol. 226 V : n In hoc volumine continentur ista :

Sermones sancti Bernardi super Cantica.

Item tractatus niagistri Gaufridi super illud : Mémento creatoris tut.

Item quedam pars Gaufridi super Cantica.

Item sermones ejusdem.

8 MAMSCRITS

Item quedam alia. » XV' sièrle.

En tète du volume, est un acte passé entre Baudouin, abbé d'Ours- camp, ot les chanoines de Xoyon (février 1217). Dans cet acte, on en rapporte un autre de 1198 relatif à ce même Baudouin et aux mêmes chanoines.

XIII'-XIV* si^fle. Parchemin. 226 feuillets en partie i 2 col. 207 sur 135 millim. Bel. bois.

34 (34). Anonymi " expositio Evan<;eliorum n .

Commence : u In illo tempore, dixit Jésus discipulis suis : Krunt signa in sole ctstellis. .. Quibusdam intcrrogantibus Dominuni Salva- torcm nostrum quando veniet regnum Dei... " Finit : - ...lapidem mittit. n

Fol. 63. Petit traité de comput, dans lequel sont les vers suivants :

Arlis presenlis qui jus prnctrarc profiindum.

Qui cupiunl anoos Domiiii, id est tempura nasse... i (24 vers.)

Les derniers feuillets du manuscrit sont eu mauvais état.

XIII* siècle. Parchemin. 69 feuillets. 100 sur 130 iniliim. Dérelié.

33 (35). " Postilla domini Jordani de Quedlinburg^ super evange- liis doniinicalibns. »

Commence : c; Jordanis ripas alvei sui tempore niessis inipleverat... r Finit : u ...theorema, in sensu documentorum quatuor primorum vel aliter, sicut Deus oranti devotionem ministrabit, etc. r,

X\' siècle. Parchemin. 138 feuillets à 2 col. 410 sur 205 millim. Bel. peau et bois. (Chapitre.)

3G (36). " Unum ex quatuor seu concordia Evangeiistarum, a Zacha- ria Crisopolita. »

Fol. 1-7. Table des chapitres des quatre Evangiles.

Fol. 7. l'num ex quatuor, o De excellentia Evangelii. De diffcrcntia ipsius ad legem de figuris... ...tempus Ascensionis. Explicit. >■

Fol. 197. " Interprctationcs noniinum in Evangelio. Abraham pater videns... n

Fol. 202. Table des évangiles pour les dimanches et fêtes.

XIII* siècle. Parchemin, à l'exception des feuillets 20 i- 206 sur papier. 206 feuillets. 170 sur 110 millim. Bel. basane.

DE LA BIBLIOTHEQUE DE CLERMOXT-FERRAAiD. 9

37-38(37). " Commentaire sur l'histoire et concorde des quatre évan- gélistes, avec des réflexions tirées de tous les ouvrages de S. Augustin. »

XVIII" siècle. Papier. 2 vol. de 431 et 273 pages, portant au dos t. I et t. III. 238 sur 165 millim. Rcl. I)asane.

39 (38). Histoire ecclésiastique, en XIV livres.

Le premier feuillet est mutilé dans le haut. Une table est placée en tète, u De significatione celi et terre. Item de celo et terra et operibus VI dierum... « Commencement du te.xte : " In principio creavit Deus celum etterram..." Fin: u ...velpostmortemcarnis inrequiepositi. n

Fol. 50. Homélies. uPostquam impleti sunt dies VIII, ut circumcide- relur puer, vocalum est nomen ejus Jésus... Odicrnus dies, karissimi fratres, dies primus est... ...ecce mulier Cananea a flnibus illis egressa, etc. i

XIII" siècle. Parchemin. 57 feuillets à 2 col. 190 sur 135 millim. Uérelié.

40 (38*). « Moralitates super Vêtus et Xovum Testamentum. « Fol. 1-22. Table alphabétique de l'Ancien et du Nouveau Testament. Fol. 24. a Incipiunt moralitates super Genesim. Terra erat inanis et

vacua Ge. i. a. o. Ovum venti est iiiane et vacuum, quia non babet virtutem ut inde veniat pullus... »

On voit sur la reliure le timbre de " H. .Michel, avocat à Clermont- Ferrand. n

XIV' siècle. Parchemin. 300 feuillets. 253 sur 172 millim. Rel. basane. (Dominicains.)

41 (39). Homélies pour les dimanches et les fêtes de l'année. Incomplet du commencement et de la fin; premiers mots -. «...dere-

liquit Deum factorem suum.. . » Fol. 9 v°. c Dominica in LX". Ver- bum retinent et fructuni offerunt... « Fol. 232. u Item alla coUatio in siuodis. Separavit vos Deus Israël ex omni populo... « Derniers mots : " ...adipiscanl honores... »

XIV' siècle. Parchemin. 232 feuillets. 175 sur 120 millim. Rel. bois en mauvais état.

42 (40). Cl Collationes super epistolas et evangelia dominicalia et concorHancie de auctoritatibus sanctorum. "

Fol. 1. « Quedam collationes dominicales de epistolis et evangeliis

10 MANUSCRITS

totius Adventus. Dies appropinquavit. Ro. xiii. Hoc veibum potest intel- ligi de qiiadruplici die... s

Fol. 38. " Collationes vel sernioncs tani doniinicis diebus quam ferialibus. Cum jejunatis nolite fieri... ...et vox laudis ad quod gaudiuni, etc. Expliciunt collationes totius anni super epistolas et evangclia dominicalia. i

P'ol. 120. " Concordancie de a[u]ctoritatibus sanctorum. » Pro- logus. " In conversationis mee primordio cum , ob mentis recrealionem. . . Incipit liber primas de personarum varietate. Capituliim primum de Deo. Gregorius in Moralibus. Deus tcmpore nianct intra omnia... ...ab omnibus que voluerit probibebitur. Explicit pharetra. .\raen. «

XIV' siècle. Parchemin. 238 feuillets. liO sur 115 raillim. Rel. basane. (Dominicains.)

45 (40°). Guidonis Ebroicensis sermones et sermonum tbemata.

Fol. 1. « Sermones dominicales fratris Guidonis, de ordine Fratrum Predicalorum, quos compilavit in conventii Ebroicensi. Xotandum in principio hujus operis... ...vitam eternani. .'\men. »

Fol. 61. " Themata de sermonibus dominicalihiis totius anni et etiam de aliquibus fustis. " Fol. ()l-(i3 v°. Tabula tbcniatum. Commencement du texte : a Dominica prima in Adventu. Xunc enim propior est nostra salus... >• Fin : u ...soient gaudere corporaliter ; ita etiam spiritualiter sermo Dat de gaudio. Expliciunt themata de domi- nicis tocius anni. Deo gratias. n

Fol. 217-221. Tabula tbematum sermonum in festis sanctorum. " In festo sancti Andrée. Sub umbra illius quod desideravi... ...beatam gloriam ad quam vos pcrducat, etc. Amen. Explicit, expli- ceat, ludcre scriptor eat. n

On voit, sur la reliure, le timbre de « H. Michel, avocat à Clermont- Ferrand » . Une main du .Wlll' siècle a mis sur le fol. l : u Guido de Turribus, e|)iscopus Claromontensis. "

XIV siècle. Parchemin. 280 feuillets. 262 sur 175 millim. Rel. veau. (Dominicains.)

44 (41). Sermones quadragesimales et sermones vnrii.

Fol. 1. " Sermones quadragesimales. De pcnitontia. Penitcnliam agite... Math. i". Predicaturus, cum gratiaDomini nostri Jcsu Christi, in bac quadrngesinia de pcnitcntia istud thcma proposai.. . n

i

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMOX'T-FERRAND. 11

Fol. 147. Abrégé de la Bible. « Hyslorie sacre considerans prolixi- tatem... seriemlibrorum... compendiose et metrice compilavi... Openi sex dierum... ...Explicit Biblia continens 218 versus, per me fra- trem Ludovicum Peyresy. »

Fol. 166 v°. Il C'est la table de la foy catholique contenue en brief. Premièrement les Vil vertus principaulx... »

Fol. 169 v°. « Incipiunt aliqua exempia valdebona, et primo de illis qui volunt facere bona pro anima sua, duni vivunt. Semel fuit quidam pater farailias habens très fiiios... »

Fol. 215. Sermones varii.

Fol. 237 v°. Motes sur les différents péchés.

XV' siècle. Papier. 249 feuillets. 210 sur 142 millim. Cartonné. (Dominicains.)

45 (42). Sermones quadragesimales.

Fol. 1. u Incipiunt sermones totius .\L° et primo sermo factus, in die Martis carnisprevii, per magistrum Vincentium Fcrrarii. Aeheldcmac hoc est ager sanguinis... n Tous les autres sermons sont anonymes. Incomplet de la Gn.

Fol. 165. Table des sermons contenus dans le volume.

XV" siècle. Papier encarté de parcliemin. 165 feuillets. 205 sur 150 millim. Rel. basane. (Dominicains.)

46 (43). « Sermones de sanctis domini Pétri de Palude, quondani patriarche Hierosolimitani, ordinis Fratrum Predicatorum. »

Le premier sermon est pour la fête de S. André : " Mihi absit glo- riari nisi in cruce Domini... "

Fol. A. Table des sermons, à la On de laquelle on lit : u Hune librum dédit isti conventui Claromontensi, ordinis Fratrum Predicato- rum, reverendus in Christo pater et dominus frater Nicholaus de Sancto Saturnino, quondam sancte Romane ecclesie presbyter cardinalis tituli Sancti Martini in Montibus, cujus animn, per misericordiam Dei, requiescat in pace. Amen. «

XV' siècle. Papier; les feuillets A et 273 sont en parchemin. 273 feuillets. 300 sur 220 millim. Dérelié. (Dominicains.)

47 (44). Fabulae moralisatae, Guillelmi de Lyra sermones, etc. Fol. 3. 11 Fabule moralizate. Aperiam in parabolis os meum, loquar

12 MAXl'SCRITS

proposilionps, ab initio legitur in libro Ruth : Proicite de manipulia vestris... n Commencement du lexlc : " Contra indignes volentes pro- moveri, quesierunt ligna ut ungerent super se regem... "

Fol. IC. Sermones « secundum Guiilelmum de Lyra. De penitentia. Penitentiam agite... Math. 4. Petitis et non accipitis... »

P\)I. 32. « Prologus super septem peccata capitalia secundum Priva- tum de .^vinione, ordinis Fratriim Predicatorum, sive Saculus paupe- rum. Circa XLII" manssiones quibus fîlii Israël... n

Fol. 80. Sermones anonymi.

Fol. 109. u Epistola sancti Jiieronimi sacerdolibus. Vos, sacerdotes, pincerne veri... n

Fol. 111. " Auctoritates librorum phisicoruni... de celo et mundo... de anima... de memoria et reminicencia... n

Fol. 129. Sermones anonymi.

Fol. 174. Guillelmi de Lyra " de Nalivitate Christi optimus sermo. Fiiius meus es tu. Ps. 20. Si verba presentis thematis volumus... ...quod nobis concédât. Amen. Explirit sermo de Xativitate Domini per me de Lyra scriptus et predicatus. »

Fol. 184 v°. Sermones anonymi.

Fol. 205. « Tractatus artis ryrotice sive cyromantice. Cum determi- nare vellim de ciromantica, dicam primo quid sit ciromautica... ...omnia de judicio cyromanticie sufGciant quantum ad presens. Expli- rit. Ad Rubon in D.ilphinatu, aiinn li7i, mnnu propria, in vigilia sancti Michaelis. Gelyra, ordinis i'redicatorum. »

Fol. 212 v°. c Casus papales. »

Fol. 213. « S'ensuyvent les dix commandemens de la loy.

Ing seul Diou tu adorrras,

Trois personnes, une snstance... (40 vers.)

Fol. 214. u Sequuntur preccpta scu mandata dyaboli conlra pre- cepta Dei.

Ton créateur point n'amer.is,

\e serviras aucunement... i (iO vers.)

Fol. 217 v", on lit la pièce suivante :

Il me semble que s'et folie !)e promelre et puis falir. Car promesse se doit tenir, Ou (lire : \'e m'alendés mie.

DE LA BIBLIOTHKQUK DK CLERMOXT-FERRA.VD. 13

Ce mon amy scavoit la poyne, Que je soiilfrc tousjours pour luy. Et m'aymoit tant que je foys luy, Vers nioy vicndroit, j'an suis certaine.

Les fauli jaloui, Dieu les maudie, Mourir puissent il deux et deui, Mais prions pour les amoreux, {}ae Dieu leur doint joyeuse vie.

Plaist i la Vierge Marie Que nuus fussions entre nous deus, En ung blanc lict covert de flors, De tous mes mauli fusse guerye.

Rossignolet, je te suplie Qu'allies dire à mon ami, Que je me recomande à luy. Et que tousjours scray sa mye.

Fol. 218. Scrmo Clemcntis VI papae. « Ipse me reprehendo... Job 42°. Videtur niihi quod ad hoc quod... ...qiiaiii nobis con- cédât ille qui est benedictus in sccula seculorum. .-inien. Scriptum anno Domini 1477. Espinasse. Explicit sermo domini pape démentis sexli per eum factus, pontiGcatus sui anno 3°, die Cinerum. n

Fol. 234. .'llius sermo Clemeuiis papae in die Pentecostes. " Acci- pite Spiritum sanctum. Jo. .\x. Propositurus verbum Dei... ...Excus- siato per me Gelyra, anno Domini 1473, xx mensis may. »

Fol. 246-295. Sermones anonymi.

Fol. 296-297. Dits et proverbes.

I. t En priuce loyaulté. En clerc liumilitc.

En prélat sapience.

En advocat éloquence... » (12 vers.)

II. « Tel a pilhé et est pilhart... » (8 vers.)

III. t Labeur de Picart, Pitié de Lonbart, Pacience d'Alamant...

Ces chauses sont aussi propices

Comme de voler es cliamices. i (16 vers.)

Ce dicton est à rapprocher de celui qui a été publié par .M. Le Roux de Lincy, Le livre des proverbes, édit., 1859, t. I, p. 382.

IV. c Quant ung cordier cordant Veult acorder sa corde... (8 vers.)

U MAXLSCRITS

V. u Ovide. Trois ou 4 chauses sont, dont Dieu nous garde :

De bocon de Lomlmrt, Ue ecetera de nocterre, De ire de Picqiiarl, De quidproijuo d'aboLiquere.

ViRCiLiUS. Qui se garderoit de pledoier, Du jeu dez dez et du tablier, De l'ostel du tavernier, Kl du Irou d'auprès le fessier, Et meiroit poiiie à gaijjner, Il aroil du pain i manyer.

Sk\bca. a bipn endurer riens ne fault. Kndurer fault que veult durer, Riiyson governe l'acidurant Et le fait durer endurant. .

On lil, au fol. 1 : « Frater Jacobus Machaudi. »

XV' siècle. Papier. 300 feuillets. 205 sur li5 millim. Dérelié.

•i8 (45). Hugonis deFoIielo traclatus de claustro corporis, et S. Au- gustini scrmones.

I. Il Magistri Ugouis de Folleto Iractatus de claustro corporis. Rogasti nos, frater aniantissiine. .. » Coniincnccnicnt du texte : " Incipientibus ediflcarc querendus est locus fuiidainenti... « Incomplet de la On; derniers mots du chap. xx du livre II : « De litc in capitulo... qui autem in Spiritum sancttim peccat... "

Cette partie du manuscrit a été mal reliée. Les feuillets 47-52 auraient être placés entre les feuillets 1 et 2.

II. S. Augustini sermonesXXlV. Les deux premiers sermons manquent, et il np reste plus qu'un fragment du troisième. Voici le titre et les pre- miers mois du quatrième et du dernier : a De timoré Dci. Non dubito, dilectissimi fratrcs, insituin esse cordibus veslris timorem Dei... » « Ad pénitentes. Pénitentes, pénitentes, si cstis pénitentes et non eslis irridcntes... n

X1I«-XIII' siècle. Parclicmin. 1 vol. de 52 et -48 feuillets. 235 sur 160 millim. Demi-rel. basane.

49 (46). Opuscula varia.

Fol. 1. Traite de la prédication. Incomplet du commencement.

!

1)E LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMOX'T-FERRAXD. 15

Cap. V. t De fuga avaritie. Si ad fugam etiam cupiditalis, avaricie, voluei'it predicator auditorum animos incliiiare... " Viennent ensuite des sermons pour différentes fêtes et pour différents saints.

Fol. 107-11". i< Expositio doniinice orationis secundum magistruin P. Coniedoni. Doniinus instruens Apostolos... »

Fol. 117 v". 11 Incipit Summa quarti Sententiarum. Totus homo in culpa fuit... " C'est un traité des sacrements.

Fol. 150. Il Septeni régule Tigonii , ad intelligendam sacram Scrip- turam... » Incomplet de la On.

XIII" siècle. Parcheraiii. 150 feuillets à 2 col., à partir du fol. 72. 200 sur 135 inillira. Dérelié.

50 (47). Pétri Cantoris Parisiensis Summa Abel.

Commence : " Abei, propter innocentiam et quod innocenssit, perlii- bet Christus teslimonium dicens... » P'init, fol. 163 : « ...quod hiis llll" versibus notatur.

Virgo Johanaes avis, vitultis Lucas, Ico Mardis,

Est homo Malheiis, qiialuor ista Ueus. Est homo iiascendo, vitulus mortem pacienJo, Est leo surjjeado, Jovis aies summa pelendo. r

XIII* siècle. Parchemin. 164 feuillets. 200 sur 135 millira. Rel. parchemin plein.

51 (48). Il Analisis sermonum » , etc.

Fol. 3. a Analisis sermonum Advenlus et Quadragesimae. » Table des matières aux fol. 173-183.

Fol. 191. <iConceptus morales et selecti. ■> Table aux fol. 297-310.

XVII" siècle. Papier. 316 feuillets. 170 sur 110 millim.Rel. basane.

32 (48°). Homélies de S. Grégoire sur les évangiles de l'année, tra- duites en français.

Incomplet du commencement et de la Cn. Commence, fol. 1 : u S'ensuit l'evangille selon saint Mathieu, le 111" dimanche de l'Advent... Ou temps que saint Jehan estoit lié en prison... après s'ensuit l'omelie saint Grégoire sur ladite evangille. Mes frerez, on pourroit demander comment saint Jehan... » La dernière homélie a pour sujet l'évangile selon S. Luc, qui commence par : n Designavit Dominus Jésus et alios LXXll discipulos et misit illos... "

16 MANUSCRITS

On lit, à l'inlorieur de la couverture : u Donné à la Bibliothèque de Clcriiiont par M. Francisque Mèye, mars 1862. "

XV' siècle. Papier. 1£0 feuillets. 335 sur 260 millim. Rel. veau estampé, avec clous en cuivre.

o5 (■i9). Sermons, en français.

XVII* siècle. Papier. 410 feuillets. 185 sur 125 millim. Rel. basane. («Ex iibris Sancti Sulpitii seminarii Claromontensis. »)

54 (50). Méditations pour une retraite de dix jours.

XVII' siècle. Papier. 278 feuillets. 223 sur 168 millim. Rel. basane.

55 (51). PontiGcal romain.

Fol. 1. K Incipit officium ad induendum episcopum. .^ntiphona. \e rcminiscaris. Domine... »

Fol. 14. « Ordo ad faciendum clcricum, stando sine mitra. n

Fol. 17. "De crisniandis in frontc pucris. »

Fol. 10 i v°. K Isti sunt dies quibus arcliiepiscopus potest déferre palliuin. "

Fol. 105. u Ordo ad visilandum parrochias. "

On lit, au fol. 1 : » Ex communi bibliotheca FF. Praedicatorum Claromontensium. " Un évéque est représente dans un médaillon placé au bas de ce feuillet.

XIV' siècle. Parchemin. 139 feuillets. 150 sur 110 millim. Rel. bois. (Dominicains.)

56 (53. -.'\. 1). Consuctudines ecclesiae Claromontensis.

Fol. 1 . Prologue. « Fratcr et amice succentor Durante, tuam gaudco et admiror sollicitudinem quod tam scduiuni spcculatorem et ccdosic iiostre consuetudinum prccipuuni investigatorem te esse intueor, et mol de petra suggère non erubescis, qui a me brutoet, ut ita dicam, inscn- sato animali, rem tam arduam tamque difficilem, tôt et tantis implicitam circumstanciis, crigere non dcsistis, ut, in uno brcvi ac tenui voluniino, ministerium et consuctudiues Claromontensis ecclesie inserere presu- mam, qui vix ad quatuor apiecs ordinandos sufGcere possum... ...assidue pcticioni ymmo devotioni tue satisfacere cupions, quod a me postulas, prout polcro, expriincre conabor, ipso auxiliante, qui cum Pâtre cl Spirilu sancto vivit et régnât... "

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMOX'T-FERRAXD. 17

Fol. I V'. Commencement du texte : " In Septuagesima cantatur et legitur : In principio, id est Pentateucum Moysi, usque ad Passionem Domini... »

Fol. 3. u Incipit ordo qucm recipit et sequitiir Claromontensis eccle- sia in legendis libris Veteris et Novi Testament!, et in quibus temporibus quid legendum, quidve cantandum sit, secundum sacia canonuni insti- tuta et vetercs sanctorum antecessorum consuetudines... A prima dominica Septiiagesime usque ad caputjejuniorum legimus Genesim... »

Il manque plusieurs cahiers, entre les feuillets 7 et 8 et entre les feuillets 23 et 2 4.

Fol. 62 v°. 0 Incipit liber secundus. De vita sanctorum et de con- versationibus eorum... »

Fid. fi 4 v°. « Incipit commune sanctorum secundum usum Claro- monleusem. In natali .^postolorum... »

Fol. 127. M Incipit ordinalis processionum et missarum celebranda- rum in conventu, diebus dominicis et aliis diebus non feriatis, per cir- ciilum anni, secundum consuetudinem ecclesie Claromontensis... n

Les feuillets 57, 95, 96, 97, 185 et 186 sont en partie déchirés. Traces de feuillets arrachés entre les fol. 100-101 et 126-127.

XIV siècle. Parchemin. 193 feuillels. 304 sur 230 millim. Rel. ancienne délabré?.

J>7 (5i.-A. 2). Recueil de proses, à l'usage de l'église de Clcrmont.

En tête sont divers tropes dont voici l'indication :

Fol. 1. « Christus vincit, Cbristus régnât, Cliristus imperat... n

Fol. 2. a Dominica prima in Adventu Domini. Summe Deus, cuncta créas, eleyson, Kyrie, eleison. Qui régis... "

Fol. 2. a In Nativitate Domini, Kyrie eleison. Christe redemptor, miserere nobis, Kyrie, eleyson. Eya omnes dicite. .. "

Fol. 2 v°. In festo " sancti Stepbani et sancti Johannis et sanctorum Innocentium. Clemens rector, eterne pater, inmense, eleyson, Kyrie, eleyson... n

Fol. 3 v°. «In Ephifania Domini. Kyrie, fons bonitatis, Pater inge- uite, a quo bona cuncta procedunt... «

Fol. 4. " Ubi voluerimus. Cunctipotens genitor Deus, omnium creator, eleyson... »

Fol. 4 v°. « In festivitatibus noveni lectionum. Orbis factor, rex eterne, eleyson, Kyrie, eleyson... »

TOMK XIV. 2

J8 MAMSCRITS

Fol. i v°. = De beata virgine Maria. Rex virginum, amator Deus, Marie decus, eleison, Kyrie... »

Fol. 5. " In doniinicis diebus. Pater, qui cuncta giibornas, eleison, Kyrie, eleison... i

Fol. 5 v°. u In die Xatalis Doinini. Gloria in excelsis. Gloria in cxcelsis Deo... Tu solus altissinius. Regnum tuum solidum. Conditor generis liumani, redemptor idemque... '

Fol. 6. Il De sancto Stephano et in aliis duobus diebus scquentibus. Gloria in excelsis Deo... 0 glnria sanctorum, paxque angelorum... "

Fol. 7. - Gloria in excelsis Deo, in quo est salus, vita et rcsurrectio nostra... «

Fol. 8. Prosa in « dominica prima Advenlus.

Rex ventiirus adnretur

El conslantcr expectitur... i

Fol. 41. Prosa " saneti Austremoni, episcopi et confessoris.

Xova canlet canlica Gaudens plebs catbolica Sancto Austrcmoiiio...

Dans l'encadrement du premier feuillet sont peintes les armes du chapitre de Clerinont : d'azur, à la croix de gueules, cantonnée de quatre fleurs de lys d'or, une Vierge à l'En/ànt pour cimier.

XV" siècle. Parchemin. .")" feuillets. 345 sur 225 millim. Rel. veau et bois. (Chapitre.)

58 (55. -.A. 3). « CoUcctarium, ad usum insignis ecclesiac cathedralis Claromontensis. MDCCXI.. -.^

Il manque, entre les feuillets 59-60 et 257-258, les pages 121-122 et 517-518 d'une ancienne pagination.

XVIII" siècle. Parchemin. 309 feuillets. 290 sur 200 millim. Rel. bois et veau. (Chapitre.)

i>î) (63.-.^. -i). Missale Romanura. Fol. 1-28. Propre des messes. Fol. 32 bis. Gloria, Credo et préfaces nolces. On lit, au fol. GO : •' In nomine Domini nostri ,Iesu Cbristi, incipit ordo breviarii secundum consueludiuem Romane ecclesie. "

Fol. 20G-211. Calendrier, dans lequel on trouve, à la (in de mars,

DE LA BIBLIOTHEQUE DE GLERMONT-FERRAXD. 19

fol. 207, la note suivante : u Vide aurenni numerum, in parte sinistra de uigro scriptum, pro anno de quo volueris, et insequenti proxinia doniinica celebratur Pascha. Si autem aureus numerus et litera domi- nicalis simul et in codemloco concurrunt, tune, proximasequenti domi- uica, Pasca celebratur. Et nota quod, anno Doniini CCCC° L.WII", teuebanius pro aureo numéro X et pro litera dominicali E, et erat bisextus. » 5 avril, " Festum S. Vincentii confessoris, de ordine Predicatorum

On lit, au fol. 381 : n Hoc mi.ssale, olim ad usum summi ponti- ficis papae démentis VI, dono dédit bibliotbecae capitiili ecclesie cathe- dralis Claromoniensis reverendissimusin Christo pater d. d. Frantiscus de Bonal, episcopus Claroniontensis, anno 1788, nbi illiid acccpit a d. d. n. n. de Bnsredon, sencscallo Arverniae, et haerede, per niatrem suam, bonorum supradicti summi pontificis. " M. René Fage a montré que l'attribution contenue dans cette note n'était pas exacte : Noies sur un pontifical de Clément VI et sur un missel dit de Clément VI conservé à la Bililiolhèque de Clermoni, Tulle, 1885, in-8°, p. 13-18. Ce missel, fait au XV' siècle, n'a pu appartenir à Clément VI, qui a été pape de 1342 à 1352. On y voit, au fol. 1, les armes sui- vantes : écarlelé, au premier d'argent, à la bande d'azur, accompagné en orle de six roses de gueules, qui est Roger-Beaufort : au troisième d'azur, au lévrier d'argent, colleté de gueules, à la bordure billetée de sinople, qui est Canillac : parti de gueules, à la fasce d'or, qui est Xorri. Au fol. 53 sont les armes de Norri, et, au fol. 60, les armes de Roger-lieaufort- Canillac. Ce manuscrit a être fait pour Louis de Roger-Beaufort, marquis de Canillac, qui épousa Jeanne de Morri. Il passa d'abord dans la famille de Montljoissier et puis dans celle de Bosredon.

On lit, au dos de la reliure : « Relié par les soins de M. le vicomte Dejean » , préfet du Puy-de-Dôme.

Miniatures auxfol. 53, 80 v°, 85, 92, 95, 147v", 162, 166, 169, 175v", 213 V», 251, 268, 269 v», 276, 282, 290 V, 294 v«, 297, 307 v% 309, 313 v% 315 v% 322 v°, 324 v% 327 v°, 334, 340, 344, 352, 365.

XV" siècle. Parchemin. 383 feuillets, plus les feuillets 30 bis à 39 bis. 3.}0sur2i5 millim. Rel. miroquiii plein. (Chapitre.)

60 (60. -A. 3°). Missale, ad usum conventus Sancti Illidii. Incomplet du commencement et de la (in. Il manque en outre plu- sieurs feuillets dans le corps du manuscrit.

2.

20 MA\aSCRITS

On lit, au fol. 1 : u Isliul niissalc est conventui inonasterii Sancti Illidii Claromontensis. Et fecil illud faicre Guido de Chaboat, niona- chus et sacrisla; et fuit scriptuni pcr luanuin magislri Michaelis de Podio Virginis Marie, et coniplevit illud, aniio Domini M CGC XLII. Et dictns Guido dédit illud conventui, de consensu dieti domini abbatis, qui volait (|uod diclus Guido emeret pergamenum, nd faciendas quas- dani rcsponsorias dominicales, quas debebat facere Jacobus Laurencii cleiicus. Hodie, ad preces tocius conventus, recepimus in donatum, et in hoc fnerunt concordes abbas et conventus ad faciendum canlare, post mortem ipsins, unum annum et diem, pro dicto missali et perga- ineno responssoriarum vidclicet. Tractatuin fuit, in crastino beati Illidii, in capilulo generali , anno Domini M" CGC" quadragesimo quinto, et erant présentes et facientes capituhim Joliannes Laurencii, prior claustralis, lienedictus Alters, decanus, Jacobus de Huppe Maura, Ilel. Johannes itagada, Johannes Ayola, Durandus de Grcsla..., Johannes Aviti, Symon de Grisoliis, IVillelmus de Sancto Dominio, Stephanus Bocbart, Amblard de Podio, Sponcius de Ruppe Blava, Gualhardus liotlans et plurcs alii. n

On trouve une description détaillée de ce manuscrit dans les papiers du Père Lebrun, liibl. nat., ms. lat. 1G799, fol. 101-105 v°.

XIV" siècle. Paichemln. 03 fi'uillels. 270 sur 170 milliin. Rel. par- chemin. — (Saint-Aliyre.)

61 (56). Missale, ad usuni ecclesiae Glaromontensis.

On lit, en effet, dans une sorte d'ordinaire qui occupe les fol. 51-63 : u Festum S. Austrcmonii cclebratur dominica post festum Omnium Sanctorum,et fit processio in capisscricis et virgis, portantur rcliquie, quas ipse portavit, et cantatur... n

Fol. 66. Calendrier. 4 septembre. " Octaba sancti Juliani. » S novembre. «Octaba sancti Austremonii. n

Les miniatures du canon, qui devaient porter les n"' 90 et 97 de l'ancienne foliotation, manquent. .-Vu fol. 151 est une miniature repré- sentant le prêtre à l'auteL

XIV" siècle. Parchemin. 275 feuillets. 300 sur 195 millim. Lettres ornées. Uel. bois.

02 (57). Missale Romanum.

On lit, au fol. 301 : « Istud missale est fralris Hugonis de Billiomo

DK, LA BIBLIOTHEQUE DE CLERM0\T-1•ERRA^•I). 21

[Hugues Aycelin de Montaigii\ ordinis Fralrum Predicatoium, qiion- dani cardinalis Hostiensis, et l'ait factum in conveutu nostro, Kome, Sancte Sabiuc, anno Doniini MCCLII, et dédit cunvcntui ordinis Fra- trum Predicatorum Claromontensi. «

On lit, au fol. I : « Ex communi bibliotheca FF. Praedicatoruni Claromontensium. »

XIII' siècle. Parchemin. 301 feuillets. 305 sur 200 niillim. Nom- breuses lettres ornées, avec miniatures. Rel. veau gaufré en mauvais état. (Dominicains.)

65 (58). Missale, ad usum ecclesiae Claromontensis.

Fol. 55. Miniature représentant le Père éternel, et, fol. 58, minia- ture représentant le CruciGement.

XIV* siècle. Parchemin. 130 feuillets. 305 sur 215 niillim. Rel. veau gaufré.

64 (59). .Vlissale, ad usum ecclesiae Claromontensis. Incomplet de la Gii.

Fol. 1-6. Calendrier. i septembre, a Octaba sancli Juliani. ^ 8 septembre. « Octaba sancti Auslremonii. »

XIV° siècle. Parchemin. 225 feuillets. 275 sur 200 niillim. Rel. basane.

6o (64. -A. 5). Missale, ad usum ecclesiae Claromontensis.

Fol. 1-6. Calendrier. 5 avril. Festum sancti « Vincentii, confes- soris non episcopi, semiduplex » .

Fol. 216-217. Miniatures du canon de la messe. Autres minia- tures aux fol. 37 v°, 39, 72 v°, 170, 270 et 317 v».

On voit, au bas du fol. 7, les armes de Jacques de Comborn, qui fut évèque de Clermont de 1444 à 1474 : d'or, à deux léopards de gueules passant l'un sur l'autre.

XV» siècle. Parchemin. 440 feuillets. 360 sur 250 millim. Rel. parchemin plein.

66 (62. -A. 4°). Missale, ad usum ecclesiae Claromontensis.

On lit, au fol. 4 : ^ Divinum missale ad usum insignis ecclesiae cathe- dralis Claromontensis, gloria niea, testinionium conscientiae. G. .Mau- guin. 1 (XVI' siècle.)

22 MANUSCRITS

Fol. 5-10. Calenflricr, dans lequel un trouve indiquées les fêtes de S. Yves et de S. Pierre Célestin.

Fol. 2;n. u Incipil ordinale proressionum et niis.sanim de sanctis celcbrandarum in convcntu pcr circuluin auni, setuiidum usum ecclesie Claromontensis. »

On lit, sur le plat de la reliure : " Je suis à fîilbcrt Mau^uin, cha- noine de l'esglise catlicdral' de Clarmont. .MDLXXIIII. i>

XV' siècle. Parchemin. 323 feuillets. 330 sur 240 millim. Rel. veau.

67 (71. -.1. 4'). Breviarium, ad usum ecclesiae Claromontensis. Fol. 201-206. Calendrier, dans lequel on trouve indiquée la fête de

S. Vincent Fcrrier.

On lit, sur le plat de la reliure : « Je suis à Cilbert Mauguin, cha- noine de l'csjjlise calhcdral' de Clarmont. MDLXXIIII. «

Plusieurs feuillets manquent, entre les fol. 411-412.

XV" siècle. Parchemin. 417 feuillels. 330 sur 240 millim. Rel. veau.

68 (A. i'). Breviarium, ad usum ecclesiae Claromontensis. Incomplet du commencement et de la Gn.

Fol. 3-10. Calendrier. .\ la suite du nom de la plupart des saints sont données des indications sur les hymnes, oraisons, etc., qui sont à réciter.

Fol. 11. « Incipit sanctorale omnium sanctorum. »

XIV° .siècle. Parchemin. 183 feuillets. 175 sur 125 millim. Rel. parchemin.

69 (72. -A. G). " Breviarium secundum consuetudinem Romane ecclesie. n

Fol. 1-6. Calendrier, dans lequel presque tous les noms de saints sont écrits en lettres d'or.

On voit, aux fol. 7 ot 90, et sur la tranche du manuscrit, les armes de liigaud d'Aureille de Villeneuve : d'or, à cinq losanges de sable en bande.

On lit, au fol. m : «Ecclesiae cathedralis Claromontanae ad domi-

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMOMT-FERRAXD. 23

niim Fredevilleum, comitem et decanuni Breviatenseni, pro eo quod ab illo accepit, breviarii munere, epigraniiiia.

Scire ciipis quisnam dédit lioc bretiariiim, et unde

Muneris est hujus gralia facta niiclii. Est Fredei'illeus, claro qui sanguine cretus,

Est Brivalensis gloria pi-ima cleri, Quique, sodalitii tanquam pars optlma nnstri,

Canouici sacrum complet ainatquc decus. Ille, inquam, dédit hoc mihi fiiius, et jtibet allum

Tecta mea haec postliac psallere voce melos. Res parva est, inquis; parva est, si sola puletur;

Verum animam ille etiam praebuit; estiie satis?

Petrus Fornerius, Parisiis doctor, necnon ejusdem ecclesiae Claro- montanae canonicus theologus , gratiarum actiones ergo in dominum Fredevilleum, totius chori nomine, faciebat. "

XV' siècle. Parchemin, m et 659 feuillets à 2 col. 293 sur 205 niil- lim. Nombieuses lettres ornées, avec petites miniatures. Ce manuscrit a été exécuté avec beaucoup de soin; il a été doré sur tranche Rel. moderne en peau de truie, avec fermoirs en cuivre. (Chapitre.)

70 (A. 6°). Breviarium, ad usum ecclesiae Claromontensis. Incomplet du commencement et de la un.

Fol. 1. Calendrier, dont il ne reste que les mois de septembre et octobre.

On voit, sur la reliure, le timbre de " H. .Michel, avocat à Clermont- Ferrand i .

XV' siècle. Parchemin. 380 feuillets à 2 col. 170 sur 120 millim. Rel. basane. (H. Michel.)

71 (61). Breviarium abbreviatum, ai usum ecclesiae Claromontensis. On lit, au fol. 181 : « Nota quod festum beati Austremonii martyris

est proprie in festo Omnium Sanctorum, et, eadem die, non Gt comme- moratio de eo, neque in crastinum, quia est festum animiirum, usque in ultimis vesperis, que sunt de beato Eustachio cum sociis suis, et tune fit commemoratio de eo, et, in qualibet die, usque ad octabam Omnium Sanctorum... »

XIV" siècle. Parchemin. 207 feuillets ;V2col. Miniature, au fol. 11 v". 285 sur 210 millim. Rel. parchemin plein.

72 (65). .Missale, ad usum ecclesiae Claromontensis. Fol. 1-6. Calendrier.

2V MAMIISCRITS

On voit, aux fol. 7 et 296, les armes de Jacques de Comborn, évèque de Clertiiont (1 iii-l 474) : d'or, à deux Uopardsde (jueukspas- sant l'un sur l'autre.

W' siècle. Parchemin. 389 feuillets. 355 sur 250 milliin. Rel. bois et peau.

73 (C6). Missale, ad usum ccclcsiac Claromontensis.

Fol. 1-i. Calendrier, dans lequel on a inséré la mention de dif- férents obits , parmi lesquels nous relevons les suivants : 4 jan- vier. Il Antlionius de Vissaco, doniinus de Arlenco, anno Domini IIIl'^ XX\1°. 1 5 février, k Obiit illuslrissima Ludovica de Mont- morancy, domina Turnoni et Arlonci celerorumque locornm, anno Domini niillcsimo sexcentesimo vigesimo primo, die quinta februarii. Ymbert, 1621. » 6 février. " Le VI' du présent moys de febvrier mil cinq cents quatre vinj^tz unze, entre neuf et dix heures du matin, au château de Latillieu, rcndist l'esprit à Dieu illustre dame Claude de la Tour de Turcnne, dame douairière de la maison de Tournon et d'Arlenc. Ainsin le corliflie, comme présent, Cazencufve son serviteur. Dieu veulhe avoir reçeu son anie. " l" mars. " .Anno Domini M" CGC" XXXllir, obiit Guillolmus de Vissac, clericus, canonicus ecclesic Brivatensis. ^ 1" septembre. « Obiit dominus Ludovicus, dominus de .Acchonio et pater potentis Margarite, domine de Arlenco, anno Domini M" 1111" decimo ceptiino.» 4 septembre, u Obiit domina Margarita, domina condam de .Arlenco, anno Domini CGC" HT. ■> 6 octobre, a Obiit dominus Gnillelmus Dapclion Parisius, anno Domini 1111' XIlll". » 9 novembre. ■■ Obiit dominus Claudius, dominus de Monte Rcali, anno Domini niillcsimo CCCC'octuagesinio. ■' Les obits (|ne nous n'avons pas relevés sont tous relatifs aux familles de Vissac et d'Arlenc.

Plusieurs feuillets ont été coupés, entre les fol. 231 et 232, et à la lin du volume.

XlIl'-XIV» siècle. Parchemin. 341 feuiili'ls. 320 sur 225 millim. Rel. bois.

74 (67). P.'faiiticr et hymnes.

Fol. 1. Psautier. Incomplet du commencement et de la fin.

Fol. -4G. Recueil d'hymnes notées pour la plupart. On y trouve,

DE LA BlBLlOïHliyUK DE CLERMOMT-FERRA\'D. 25

au fol. 65 v°, une hymne pour la fêle de S. Allyre. « Sancti lllidii hininus. Summe sacerdos, rector et custos... «

XIV' siècle. Parchemin. 81 feuillets. 275 sur 200 miliim. Rel. par- chemin plein.

7o (68). Missale, ad usum ecclesiae Claromonteiisis.

La première partie contient le propre du temps et le canon de la messe, la seconde le propre des saints. Les deux miniatures du canon sont, dans la première partie, aux fol. 110 et 111 (fol. 155 de l'an- cienne foliotation).

Fol. 63 de la seconde partie. Messe de S. Austremoine.

XIV» siècle. Parchemin. 1 vol. de 139 et 111 feuillets. 265 sur 175 miliim. Rel. parchemin plein.

76 (69). Livre d'heures.

Incomplet du commencement. Plusieurs feuillets manquent dans le corps du volume.

Fol. 2 v'-S. Calendrier.

Miniatures aux fol. 1 v», 13, 27, 28 v°, 30, 60 et 60 v».

XV« siècle. Parchemin. 80 feuillets. 242 sur 160 miliim. Demi-rel. hasane. (Sainl-Allyre.)

77(70).Breviariumabbreviatum, ad usum ecclesiae Claromontensis.

Incomplet du commencement et de la fin.

On lit, au fol. 203 : « Nota quod festum beati Auslremonii niar- tyris est proprie in festo Omnium Sanctorum, et eadem die non fit coramemoratio de eo... » Voy. plus haut, manuscrit 71.

XIV' siècle. Parchemin. 232 feuillets. Ii8 sur 105 miliim. Rel. parchemin plein.

78 (73). Breviarium, ad usum ecclesiae Claromontensis.

Incomplet du commencement.

Fol. 166. Il Explicit fcriale, tredecima die aprilis, anno ab incar- natione Domini millesimo CCCC° quinquagesimo quarto, ad usum domini Mathei Juglar, ville et comunitatis Ardilis. " C'est aujour- d'hui .Irdes-sur-Couze (Puy-de-Dôme).

Fol. 167-175. Calendrier, à la fin duquel on lit : « Sequuntur festa colenda sub pena excommunicationis, et in quibus banna debent fieri. Primo Circumcisio Domini... [Festum sanctil Austremonii.

26 MANUSCRITS

Numéros istorum quinquaginta septem... Item plus possunt banisare in festo beati Juliani mailyris et in festo bcati Xicholai, episcopi con- fessoris, scd non sunt de numéro fcstorum colibilium. i

Fol. 176 v°. " Sequitur psalterium feriatum secundum usum eccle- sie Claromontensis. ^

Fol. 224-229. .Messe de la Vierge, nntée. XVII» siècle.

Fol. 239 v°. « Explicit psalterium, XXlllI die may, que erat Veneris et vespera sancti Urbani. Incipit commune sanctorum secundum usum ecclesie Claromontensis... "

Fol. 272. « Explicit commune sanctorum, duodecima mensis julii, que erat Veneris, anno ab incarnatione Domini millesimo CCCC° quin- quage.<imo quarto, ad usum Malbei Juglar, presbiteri. Oratio sancti Uiccncii, episcopi et confessoris... » S. Dixain est le patron de l'église dWrdes.

Fol. 272 v°. " Incipiunt proprietates sanctorum et primo in natbali sancti Andrée apostoli. i Le commencement manque.

Fol. .504 v". '< Explicit sanctorale, vicesima octava mensis marcii, anno ab Incarnatione Domini millesimo CCCC" LV". "

Fol. 505-507. Offertoire noté. XVll" siècle.

XV' siècle. Parchemin. 507 feuillets h 2 col. 270 sur 175 niillim. Rcl. veau.

79(74). « Psalterium feriatum, secundum usum ecclesie Claromon- tensis. i>

Incomplet de la Cn.

XV' siècle. Parchemin. 289 feuillets. 3G3 sur2G0 millim.Rel. veau.

ÎJO (75). Antiphonarium.

Il ne contient que le propre des saints. Les feuillets 1-3 ont été récrits au XVII' siècle. Incomplet de la fin.

Lettres ornées, avec miniatures, aux fol. 95 et 120 v°.

XIV' siècle. Parchemin. 122 feuillets. 640 sur 460 miliim. Rcl. bois et peau.

81 (76). Antiphonarium.

Il ne contient que le commun du temps. Incomplet du commen- cement et de la fin.

XV' siècle. Parchemin. 179 feuillets. 400 sur 340 miliim. Rel. bois en mauvais état.

DU LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMONT-KERRA\'D. 27

82. Antiphonarium.

Incomplet du commencement et de la fin.

XVII" siècle. Papier. 45 feuillets. 250 sur 175 millim. Kcl. bois délai) rée.

85 (~~). Horae, cum calendario.

On lit, au fol. 1. 'i Ex libris Benedicti Massis. >■ Miniature, au fol. 27.

XV" siècle. Parchemin. 122 feuillels. 170 sur 115 niillira. Rel. veau. (Dominicains.)

84 (78). Horae.

Fol. 1-12. Calendrier. En marge sont de petites miniatures repré- sentant les travaux des mois. Miniatures aux fol. 13, 19, 25, 27, 51, 57, 61, 65, 69, 77, 97, 101 et 119.

XV' siècle. Parchemin. 150 feuillels. 220 sur 160 millim. Rel. maroquin plein.

83 (80). Horae.

Incomplet du commencement. Dans le corps du volume, plu- sieurs feuillets sont mutilés ou manquent.

XV" siècle. Parchemin. 69 feuillets. 185 sur 130 millim. Rel. basane.

86 (81). Horae, cum calendario.

XV" siècle. Parchemin. 132 feuillets. 103 sur 80 millim. Dérelié.

87 (82). u Hore béate Marie semper virginis, secundum ritum mona- chorum congregationis Casalis Benedicti... »

Fol. 2. « Distinctiones quatuor complexionum... sanguineus et cali- dus et humidus sicutaer... »

Fol. 3. Notes de comput. Fol. 7-16. Calendrier.

XVl" siècle. Papier. 228 feuillels. 130 sur 90 millim. Rel. veau, en mauvais état,

88 (82°). Horae.

11 manque plusieurs feuillets au commencement et dans le corps du volume.

XV" siècle. Parchemin. 87 feuillels. 77 sur 60 millim. Rel. par- chemin.

28 MAXL'SCRITS

89 (82 bis). « OfGce (en français) composé en l'honneur du bien- heureux Jean Soanen, évèque de Senez, mort le 25 décembre 1740, âgé de 92 ans. »

On lit, au loi. 1 : ^ Donné à la Bibliothèque de Clermont par M. Conchon, ancien maire. «

XVIir siècle. Papier. 51 feuillets. 177 sur 115 millim. Rel. basane.

90 (79.-A. 7). Horae.

Fol. 1-6. Calendrier. On lit, à la Cn du mois de février : » L'ofûce général pour les frères et seurs et bienfaiteurs de la religion soit fiiit, la seconde férié après la Ceptuagesime « ; et, au bas du fol. 2, à la fin du mois de mars : a Sexta die hujus mensis marcii, anno Domini CCCCXLVll", obiit ex hoc mundo beato etgloriose memorie venerabilis et sancta mater sororColeta, ordinis sancte Clare eximia reformatrix. " On lit en outre, au 30 juillet : « Dedicatio ecclesie conventus .Aque- sparse Sancte Clare, minus duplex. « Ce manuscrit a appartenir à une religieuse du couvent des Clarisses d'Aigueperse.

Fol. 9 v°. " Ofûcium sancti Raphaelis archangeli. " XVII* siècle.

XV" siècle. Parchemin. 131 feuillets à 2 col. 205 sur 155 millim. Rel. basane.

91 (86). Lectionarium.

XV" siècle. Parchemin. 192 feuillets. 460 sur 315 millim. Rel. bois et peau.

92 (S7). Lectionarium.

Incomplot de la lin. On voit, au fol. 1, les armes de Jacques d'.imboise, qui fut évèque de Clermont de 1505 à 1516.

XVI" siècle. Parchemin. 56 feuillets. 520 sur 365 millim. Rel. bois.

93 (88). Homélies pour les diverses fêtes de l'année.

XIV" siècle. Parchemin. 164 feuillets. 145 sur 100 millim. Rel. délabrée. (Poininicains.)

94 (89). « Summa magistri Guillclmi .Altisiodorensis. » Commence : Fidos est rerum sperandarum argumenlum. . . r Finit :

«' ...illa gaudia nobis patrare dignclur Jésus Christus... .'Imen. Explicit Summa magisiri Guillclmi .Altisiodorensis. «

i

DE LA BIBLIOTHEQUE DE CLERMOiMT-FERRAND. 29

Fol. 222. t N'ota quod, anno Doinini millesimo CGC 11°, vidimus cometam, de qiio scripserunt phisici Parisienses in hune modum... "

On lit, au fol. 222 : '^ Concessa est presens Summa fialri (jregorio Régi, ordinis Fratrum Predicatorum, conventus Claromon- tensis, ab eodem conventu ad vitani dumtaxat ; nec débet vendere vel impignorari... Pertinet eidem convenlui, ut patet per signum manuale hic apositum, die penultima mensis niarcii. Frater Gregoiius Itegis. "

Fol. 223-226. Notes sur divers sujets de théologie.

On lit, au fol. 229 : " Petrus Haridiensis. n

XIII" siècle. Parchemin. 229 feuillets à 2 col. 150 sur 115 millim. Rel. veau gaufré. (Dominicains.)

î)ij (52). Johannis Belet Rationale divinorum oftîcioruni.

Le titre du premier chapitre manque ; voici celui du second : a. Nar- ratio locorum. » Incomplet de la fin; le dernier chapitre a pour titre : " Ouid signilicet diversitas candelarum. d La partie supérieure de tous les feuillets est en mauvais état.

XIV° siècle. Parchemin. 31 feuillets. 180 sur 130 millim. Rel. par- chemin.

96 (90). Raymundi disputatio (idelis cum inGdeli.

Incomplet du commencement. Titre et premiers mois du chapitre qui commence, au fol. 2 : « De prodiictione in divinis. Deum esse pro- batum est in hac jam prehabita parte... Ait catholicus. Suppono in Deo esse... Dixit infidelis. Pntbabile est hominem generare... " Finit: " . ..ut conCiio, postquam hujus uegocii cognoverit autoritatem. «

XIV" siècle. Parchemin. 61 feuillets à 2 col. 190 sur 140 millim. Dérelié.

97 (91). Raymundi de Pennaforti Summa decasibus et matrimonio, cum apparatu.

Commence : « Quoniam, ut ait Jeronimus , secunda post naufra- gium... n Finit: " ...corrigat et emendet. Explicit Summa de matri- monio. '> Commencement de la glose : « Ait Jeronimus de penitentia d. I. c. secunda tabula... » Finit: « ...etiamsi voluntate mulieris l'acte sint. Explicit correctio super matrimonium. >i

XIV' siècle. Parchemin. 232 feuillets. 355 sur 235 millim. Rel. peau et bois.

30 MAMUSCRITS

98 (92). Raymundi de Pennaforti Summa de casibus et matrimonio. Fol. 1. Summa de casibus. « Quoniam, ut ait Jeroiiimus, secunda

post naufragium... ...venite benedicti, percipite regnum. Amen. Explicit Summa decasibus. »

Fol. 145. " Summa de matrimonio. Quoniam fréquenter in foro penitentiali dubitationes... ...non invidenti aninio, sed benigno, corngat et emcndet. «

XIV' ûèc\e. 169 feuillets à 2 col. 205 sur li5 millim. Dérelié. (Dominicains.)

99 (93). Summa abbreviata S. Thomae Aquinatis.

Ce volume a été mal relié; la On de l'ouvrage est au fol. 172 v°.

Incomplet du commencement; premiers mots : .^ ...in vitam eternam et in tantum sunt simpliciter... » Finit : u ...benedictus Deus qui incepit et perfecit. Explicit abreviata veritas secunde partis fratris Thome, que continet ceutum quatuordecim questiones, sexcuntos trede- cim articulos... Amen, n

XIII- siècle. Parchemin. 181 feuillets. 150 sur 90 millim. Rel. parchemin plein.

100 (94). Summa confessorum et Bercngarii Fredoli tractalus de exconimunicatione et interdicto.

Incomplet du commencement. Il manque une partie des titres. " ...Expliciunt tituii. De symonia tilulus primus. U. q. I. Quid est symonia... n La fin du livre III et une partie de la table, qui ter- mine l'ouvrage, fol. 138 v°, manquent : « ...matrimoniuni et multis aliis locis. Explicit tabula compendiata super compeiidium Summc confessorum. Deo gratias. n

Fol. 139-143. Table alphabétique.

Fol. 149. Bercngarii Fredoli tractatus de exconimunicatione et inter- dicto. u Berengarius, minister humilis ecclesic Biterrensis, ad coin- nmnem omnium tam laicoruin quam clericorum nostrorum... utilita- lem... n Finit, fol. 1 i8 : u ...in quinta de confiiiiiatione et jejunio, et tcrminatnr liber in duobus capitulis de Spiritu sancto. -i

Ce volume a été mal relié. Les feuillets 144-148 doivent se lire après le feuillet 190.

Xll' siècle. Parchemin. 190 feiiillcls à 2 col. 210 sur 140 millim. Rel. veau, en mauvais état. (Dominicains.)

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMONT-FERRA.VD. 31

101 (95). Pétri Berchorii Keductorium morale.

Fol. 1. u Prohemium moralis Reductorii. Reverendissimo in Christo... Pelro de Pratis... ^ Table des quatre premiers livres. " ...Explicit tabula super primos quatuor libros moralis Reductorii. Deo gratias. F. (le Sauzayo. » Commencement du texte, fol. 1:5 : u Deus, quia proprie speculacionis est de rébus... » Fin : u ...ediûcasti signa prostitucionis tue. »

On lit, au fol. 1 et au fol. 233 V : « Ex bibliotlieca FF. Predicatorum Claromontensium, 1677. »

XV" siècle. Papier. 233 feuillets. 220 sur 148 millim. Rel. peau et bois. (Dominicains.)

102 (96). S. Augustini Confessionum libri XllI et Isidori Hispa- niensis de summo bono libri III.

Fol. 1. S. Augustini Confessionum libri XIII. « Confessionum mea- rum libri... » Finit : « ...sic aperietur. Amen. Explicit liber XllI et ultimus Confessionum Aurelii Augustini, quem venerabilis pater Hugo, abbas lUidii Claromontensis, scribi fecit, anno DominiiM" CC" LXV°... Finit, amen, finit. Dionisius nomine scripsit.

Qui servare libris preciosis nescit hoiiorem, Illius a manibus sit procul iste liber, i

Fol. ]07. Isidori Hispaniensis de summo bono libri III. « Summum bonum Deus est... ...quoscelestis aulaletiticandos includit. Explicit. i

On lit, au fol. A : « In boc volumine continetur liber Augustini de Confessionibus, continens libros XIII. Item Ysidorus de summo bono, continens libros III. Hos autem libros scribi fecit, una cum multis originalibus sanctorum, venerabilis Hugo de Cussac, abbas beati Yllidii Claromontensis, anno benedictionis sue XIIII", anno etatis sue quinquagesimo nono. Quicumque autem titulum istum legerint, ipsumque si deleverint, et pro dicti Hugonis anima non intercesserint, anathema sint. Amen. »

XllI" siècle. Parchemin. Feuillet préliminaire A. 268 feuiilels à 2 col. 345 sur 220 millim. Demi-rel. basane. (Saint-AUyre.)

105(97). Tbomae Cantipratani bonum universale de apibus. Fol. I. Dédicace. " Reuerendo in Christo patri fratri Humberto, magistro ordinis Predicatorum... « Texte. « l'num caput Christum

32 MA.VUSCRITS

in unitntc ecclesie Cdcles hahcnt... Rex apum mellci coloris est. .. " Finit : « ...et ro<]o ut, si aliqiiid in hoc laborc vel aliis unquam meru- erim, iilum tanquaiii participeni facial Jésus Ciiristus... pcr oninia se- cnla seculorum. Aiiioii. Explicit liber qui dicitur bouuiu univcrsale de apibus. "

On lit, sur un morceau de parchemin collé au bois de la couverture de tète : >■ Hcverendis in Christo patribus, priori principali Fratrum l'rcdicatoruin in provincia Francie, et priori Fratrum Predicatorum conventus Parisius, etomnibus districlis ejusdem, et omnibus inquisito- ribus herctice pravitalis audacter apperiatur, eciamsi principalis pre- seiis non adcsset, et poslea destinetur revcrendo palri mec confessori régis Francie, copiam pênes vos dctinendo. » Cette adresse se rap- porte à un fragment de pièce qui se trouve aussi collé sur lacouverture.

Xlll' siècle. Parchemin. 116 feuillets à 2 col. 255 sur 170 niillim. Rel. bols, en mauvais état.

104 (98). Bartholomei Facii dialogus de vitae humanae conditione et de vera nobilitate, etc.

Fol. 2. " Ad illuslrissimum regem doniinuni Alplioiisum lîarlholomei Facii [Fazio] de liumane vile conditione et vera foelicitate dialogus foeli- citer incipit. Iliimine vite condicionem saepius reputanti... » Finit, fol. i9 : u ...si modo possum vebemenler cupio. Vale. Finis. »

Fol. 50. " De vera nobilitate. Apud majores nostros saepe de nobili- tate dubitatum est... " Finit : n ...in vestra sententia relinquimus. Finis. '

Fol. G9. " Teiii|)oribus Octaviani cesaris augusti... quidam Lentulus, habens officium, in partibus Judée, Herodis régis, scripsit senatoribus in hune modum vidclicet : Apparuit temporibus istis et adhuc est homo magne virtulis... » Cf Fabricius, Codex ap. X. Test. (1719), 1. 1, p. 302.

Fol. 70 v°. « Epilaphium Sercii Polensis, parascili, bistrionis festi- vissimi. Viatores, cives optimi... "

Fol. 7 i. 11 Epitapbiuni in tiinuiio Gabrielis , per Ponceliuni valem.

Sisle pcilem, sacro (|iiis(|uis tereris ocia Icmplo, Kl lc;je, mox ci'ptiiin porfice, lector, ilcr... t

l'iil. 7.">. a Fpitn[)bium Homonee, Atbmeti conjugis, scriplum Rome in quodam allari. Ilonionea loquitur.

Tu, qui srciira proccdis mente parumpcr... t

DE LA BIBLIOTHÈyiE DE CLERMO.VT-FERUAX'D. 33

Fol. 92. » Beatissimo Xicolao pontiGci maximo, Laurus Quirinus foeliciliitein in Domino. Evolventi mihi niiper, bealissime pater, non- nulios libellos... n

On voit, au bas du fol. 2, les armes suivantes : de gueules, à l'aigle éployée au vol abaissé d'or, couronnée du même, chargée d'un écu de sable, à la fasce d'or.

X.V' siècle. Papier. 95 f'euillels. I^riture italienne. 235 sur 145 mil- lim. Rel. veau.

10i> (99). Guillelnii Peralii Suinma de VU vitiis capitalibus.

Fol. 2-6. Table. « Tractatus iste continet novem partes. Prima pars continet de hiis que faciunt ad detestationem vieil... » Texte, fol. 6 v°. « Dictiiri de singulis viciis, cuni opportunitas se offert, inci- piemus a vicio gule... » Incomplet de la fin; dernier chapitre : u .\i.\ capitulum. De peccato indiscrète promissionis... n

Mil' siècle. Parchemin. 159 feuillets à 2 col. 220 sur 160 millim. La couverlure de la fin manque.

lOG (100). Guillelnii Peralti u Tractatus nioralis de virtutibus » et " Sumina de [VII] capitalibus vitiis r- .

I. Fol. 2-5. Table, ti Presens opus habet quinque partes princi- pales... » Texte, fol. 5. « Cum circa ulilia studere debeamus... t - Finit : u ...in ea possimus cum Deo et omnibus sanctis per omnia sccula seculorum. Amen. Tractatus virtutum explitit. Beuedictus Deus virtutum qui incepit et perfecit, et benedictus qui scripsit. Amen. «

II. Fol. 1. Guillelnii Peralti ^ Surama de viciis. Dicturi de singulis viciis, cum oportunitas se offert, incipienius a vicio gule... « Il manque à la fin un ;]iand nombre de cahiers. Titre du dernier cha- pitre : " De prodigalitate clericorum. n

On lit, au fol. 1 de la première partie : « Iste liber est conventus Claromontensis, ordinis Fratrum Predicatorum, in quo continentur primo Summa de virtutibus, item Snmma de viciis, que fuit fratris Pétri Melioris, a quo conventus habuit multos alios libros, qui obiit in Avenione,indie beatiLuceevangeliste,annoDominiM°CGCLXXVII°. .Anima ejus, per misericordiam Dei, requiescat in pace. Amen. Positus est in cathena, ad communem utilitatem fratrum, non débet deponi, ncc veudi seu alienari. >i Une autre note, faisant aussi connaître la

TOME XIV. 3

84 MAXUSCIÎlTS

dale de I.i mort de cet ancien possesseur de ce manuscrit, se trouve au fol. 49 de la seconde partie.

XIII' sièclo. Parchemin. 1 \ol.fie lil el /lO feuillets à 2 col. 318 sur 225 niillim. Rel. peau et bois. (Honiinicains.)

107 (101). " Pétri Damiani liber gomorrianus n , seu de honeslate clericoruin.

Fol. I. " Léo episcnpus, servus servorum Dei, dilecto filio... Petro hereinite... Ad splcndidum nitcntis pudicicic toruni... " Fol. 3 v°. 0 Pétri Damiani humilis monacbi liber fjoinorrinnu.s. Beatissinio pape Leoni, Petrus ultinuis monachorum... » Incomplet de la lin. Le texte s'arrête au milieu du chapitre .\xvii : « ...décréta que lanicn... n

XV' siècle. Parchemin. 58 feuillets. 275 sur 215 uiillini. Cartonné.

(Dominicains.)

108 (102). S. Hieronymi opuscula.

Fol. 1. S. Hieronymi ad Eustochium de virginitate servanda. " .^udi, filia, et vicie et inclina aurein tuam... u Finit, fol. 82 : " ...Dei sacriGcio et ipse sit diguus. Explicit féliciter. «

Fol. 82. Epistola S. Hieronymi u ad Paulam de psalmo CW'lll. Nunus (forr. nudius) tercius cum [centesimum oclavnm dccimuni psal- nium tibil insinuare conarer. .. » Migne , Pair, lai., t. X.XII, col. iil.

Les derniers feuillets sont en mauvais état.

XII" siècle. Parchemin. 8 4 feuillets. 135 sur 85 millim. Derai-rel.

(Saint-Allyre.)

100 (103). Pétri Aurcoli et anonyniorum opuscula.

Fol. 1. Anonynii tractatus de verbo divino. c Qucritur utruni actio manens in agcnte... i Finit, fol. Il v" : k ...licct non omnis relatio verbi ad ereaturam, sed relatio cause ad effectum. Explicit trac- tatus de verbo divino. "

Fol. 11 v°. .'^nonymi quaestiones de virtutibus. » Queritur utrum de ralione virtutis humane sit habitus... r, Finit, fol. 23 : « ...sicut motus appetitus.. . Kxplicitint qneslioncs. «

Fol. 23 v°. a Hic iiici])it quolibet fratris P. Aureoli, ordinis Fratruni Minorum. Proposui in animo meo querere... «

Fol. 91. « Incipinnt abreviationes super dicta inagistri P. .Aureoli, ordinis Minorum. Circa prologum queritur primo de cognaciono abstrac- tiva. .. n La Cn du prologue et les dix-huit premières distinctions

DE LA BIBLIOTHEQUE DE CLERMONT-FERRAX D. 33

manquent. Finit : « ...Deiis auteni equaliter distat al) omiiilitis, quia infinitum. Explicit scriptum super primum Senleutiarum. Datuin a fratre Petro Auieoli, ordinis Fratrum Minorum. »

X1V° siècle. Parchemin. 150 feuillets à 2 col. 335 sur 2i0 milliui. Rel. bois. (Dominicains.)

110 (104). " Summa de eeclesiastica potestate, édita a fratre Augus- tiuo [Trionfo ou Triumphus] de Ancona, sacre pagine professore. n

Dédicace au pape Jean XXII. Commencement du texte : '■■ Quia de potestate eeclesiastica tractara sermonem assumpsimus... » Incom- plet de la fin.

On lit, sur un morceau de parchemin cloué sur la couverture : Cl Liber de eeclesiastica potestate, de donodomini Guidonis de Turre. "

Entre les fol. 154 et 155, plusieurs feuillets ont été lacérés.

XV' siècle. Papier. 169 feuillets à 2 col. 410 sur 295 millim. Rel. bois. (Chapitre.)

111 (105). S.Thomae Aquinatis Summae tlieologicae secunda pars. Fol. 2. Table des chapitres.

Fol. 6. " Incipit secunda pars Somme de theolojjia édile a fratre Thonia de Aquino, ordinis Fratrum Predicatoruiii. Questio prima do ultimo fine hominis. Quia, sicut Damascenus dicit... ...et hec de moralibus in communi dicta sufficiant. Explicit. «

On lit, au fol. 177 : u Matheus de Pourta. " (XV' siècle.)

XIV' siècle. Parchemin. 177 feuillets à 2 col. 360 sur 245 millim. Rel. peau.

112 (106). Hugonis de Sancto Viclore liber de Archa Noe.

Fol. 1. a Incipit liber I magistri L'gonis de Archa Xoe... Cum sede- reni aliquando in conventu fratrum... n Incomplet de la fin. Le texte s'arrête au chapitre vu du livre II : ^ De tribus mansiouibus. VII. Très mausiones in iutellectuali archa... thesauros... »

XIII' siècle. Parchemin. 8 feuillets rongés aux extréniilés. 185 sur 120 millim. Dérelié.

113 (107). « Cursus théologiens, per Antonium Deltriu, majoris conventus sancti patris Francisai de observantia Tholosae guardia- uum,... anno 1623. i

XVII' siècle. Papier. 284 feuillets. 215sur 145 millim. Rel. parchemin.

3.

36 MAXISCRITS

ll'î (109). " Prolegomena in iiniversam Scriplurain. Sacra Veteris et N'ovi Testamenti chronologia. »

WIII* siècle. Papier. 488 feuillets. 165 sut- 115 miilim. Carlonné.

113 (108). Tractatus Iheologicus « de actibus humanis. Primas codex. '•

WIl" siècle. Papier. 27-4 feuillets. 222 sur 185 miilim. Rcl. basane.

116 (110). » Sacrorum Novi Te.slamenli librorum prolegomena. ■■ On lit, à rinlérieur de la couvertnre ; « Gontier. »

XVIII" siècle. Papier. 217 feuillets. 215 sur 170 miilim. Rel. par- chemin vert.

117 (111). Tractatus de Trinitatc et de angelis, auctore « Le .Moine, professore regio Sovbonico " .

XVII^ siècle. Papier. 238 feuillets. 220 sur 165 miilim. Rel. basane.

IISS (112). " Tractatus de sanctissimo Trinitatis misterio - et « de sacramento ordinis, 1691 « .

On lit, à l'intérieur de la couverture : ^ F. Morangcs. »

Xlll" siècle. Papier. 300 feuillets. 225 sur 165 miilim. Rel. basane.

1 1!>-I2i (113). Tractatus theologiae.

XVIP siècle. Papier. 3 vol. de 282, 242 et 306 feuillets. 186 sur 150 miilim. Rel. basane.

122 (lli). " Tractatus de Deo uno et trino ot de angelis, 1685. »

XVII' siècle. Papier. 274 feuillets. 230 sur 172 miilim. Rel. par- chemin.

123 (lli')- " Orationarium. "

Fol. 2. Prologue et table des chapitres.

On lit, au fol. 111 : a Explicit Orationarium desuffragiis sanctoruni et gloria ipsorum et per consequeiis totum hoc opusculum, quod dici- tur Orationarium in vita Doiniiii nostri .lesu Cbristi... Iste liber est Kathcrino lîeyuc presbytero. licguc. n

On lit en outre, au fol. 1 : a Ce ms. provient de l'abbaye de Maurs.

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMONT-FERRA\TD. 37

Il m'a été remis, de la part de M. Delzons, d'Aurillac, par son compa- triote M. le procureur du roi à Amburt, le 1" juillet 1851. »

XV' siècle. Parchemin. 111 feuillets à 2 col. 263 sur 180 millim. Rel. parchemin plein.

124 (115). Expositio a in secundam secundae divi Thomae n . Les derniers feuillets manquent.

XVII° siècle. Papier. 255 feuillets. 188 sur 130 millim. Rel. peau.

123(116). « Tractatus de fide theologica, de sacramentis et de priïilegiis. »

On lit, au fol. 1 : " Ex Carmeio Claromontano intra muros. n

XVll' siècle. Papier. 202 feuillets. 230 sur 170 millim. Rel. par- chemin. — (Carmes.)

12G (11"). " Prima pars tractatus de sacratissimo Incarnationis filii Dei niysterio, juxta... divi Thomae dogmata,... areverendo Pâtre Renato Malapert, professore theologo in conventu Dinauensi, S. Domi- nici ordinis, fratre Stephano Cohade discipulo, 1687. »

Ou lit, à l'intérieur de la couverture : " Ad usum fiatris Stephani Cohade..., 1688. -■>

XVII' siècle. Papier. 195 feuillets. 175 sur 140 millim. Rel. veau.

127 (118). Expositio « in tertiam partem divi Thomae de sacra- mentis 1 .

On lit, à l'intérieur de la couverture : ■' Donné par M. Mioche, l"juin 1837. »

XVIP siècle. Papier. -436 feuillets. 185 sur 135 millim. Rel. veau.

128 (119). " Tractatus theologicus de sacramentis in communi. Tolosae, 1686. »

On lit, au fol. 188 : « Datum Tolosae, in coUegio academico Socie- tatis Jesu, sub revereudo Pâtre Joanne Gisbert, ejusdera Societatis, theologiae professore, et in academia Tolosana antecessore regio, anno 1686. "

XVIl' siècle. Papier. 190 feuillets. 225 sur 170 millim. Rel. basaue.

38 MANUSCRITS

129 (120i- ^ Tractatiis thenlo^'jiciis de ,'5ratia, Tolosap, 16S6. " On lit, au fol. 137 : « Datum Tolosae, in collegio acadcmico Socie- talis Jesu, sub reverendo Patre Antonio Magaud..., anno 1686. "

XVII" siècle. Papier. 142 feuillets. 223 sur 165 millim. Rel. basane.

150 (121). « Tractatusde divinae gratiae auxiliis, ad varias quacs- tiones sanctissimi pracceptoris divi Thomae, per R. P. Doniinicuni a Jesu de Auxiliis, Carmélite discalceato. »

XVII' siècle. Papier. 266 feuillets. 200 sur 150 niillim. Rel. par- chemin. — (Carmes.)

151 (122). a Tractatus de poenitenlia, traditus a R. P. .Iulicn, Tur- noni, 1G51, me illius discipulo Chabanaci Monffalconensi. n

Fol. 127. « Tractatus de Gdc et caritatis. >■.

XVII' siècle. Papier. 255 feuillets. 185 sur 135 millim. Rel. par- chemin.

152 (123). « Tractatus de sacramento poenitentiae. »

XVlll' siècle. Papier. 267 feuillets. 225 sur 170 millim. Rel. basane.

155 (124). Tractatus theologiae.

Fol. 3. j In quaestionem l""et 2°'" divi Thomae, de vitiiset peccatis. " P'ol. 61. II Tractatus de scientia Uei. « Fol. 84. " Quaestio utrum libcrum arbitrium sit a Deo... i Fol. 99. " Defensiones catholicae et orthodoxae fidei contra dogmata haereticorum nostrae aetatis. »

Fol. 112. ■■ Tractatus de Incarnatione... hac dieDjunii, anno 1639. "

X\II" siècle. Papier. 265 feuillets. 215 sur 170 millim. Rel. par- chemin. — (Dominicains.)

154 (125). « Tractatusde legibus..., de sacramentis. n

XVII" siècle. Papier. 350 feuillets. 205 sur 160 millim. Roi. par- chemin. — (Dominicains.)

155 (126). u Tractatus de cen.suris et irregularitatibus. »

XVII- siècle. Papier. 101 leuillcts. 173 sur 122 millim. Rel. par- chemin. — (Carmes.)

DE LA BIBLIOTHEQUE DE CLERMO\T-FERRA\D. 39

1Ô6 (127). « Deffensiones catholicae et orthodoxae religionis contra dogmata hacreticorum nostrae aetatis.

XVII* siècle. Papier. 241 feuillets. 2P5 sur 180 niillim. Rel. veau. (l'ominirains.)

157 (128). « Tractatus dogmaticuset moralis de sacramentis novae legis, 1706. »

XVIII' siècle. Papier. 439 feuillets. 170 sur 117 niillim. Rel. veau.

138 (128'). Recueil de prières en latin et en français.

a Remèdes contre toute tentation. » « Praxis vitae rellgiosae. r- « Traitté des vertus. » a Méthode pour la méditation. » u .\omina quorumdam de Societate Jesu qui in odium fidei confecti sunt. n

On voit, sur la couverture, le timbre de « H. .Michel, avocat à Cler- mont-Ferrand » .

XVIP siècle. Pnpier. 191 feuillets. 100 sur 77 millim. Rel. par- chemin.

150 (130). Recueil sur le jansénisme. Fol. 2. u Plan du système de M. \ic... » Fol. 156. « Défense abrégée de l'écrit géométrique. « Fol. 180. « Règles du bon sens pour bien juger des écrits polé- miques dans des matières de science, appliquées à une dispute entre deux théologiens , touchant cette question métaphisique, si nous ne pouvons voir les véritez nécessaires et immuables que dans la vérité souveraine et incréée. »

Fol. 303. ^ Écrit deD. Hil... à M. Nicole. ..

On lit, au fol. 1 : ^ Cathalogo Fr. Discalceatorum Sancti Augustin! conventus Claromontensis, 1728. u

XVII' siècle. Papier. 433 feuillets. 245 sur 172 millim. Rel. par- chemin. — (Carmes.)

140 (131). Recueil sur le jansénisme.

Fol. 1. "M. Nicole. Examen d'un écrit sur la signature de ceux qui souscrivent aux constitutions en cette manière... »

Fol. 11. ;i .M. Arnauld. On prétend qu'il n'y a que le deffaut d'attention qui puisse empescher un esprit raisonnable de se rendre à ces raisons. Si on a droit de supposer que les mots... "

40 MAM'SCRITS

Fol. 23. " M. Doinat. liaisons qui empeschent que je me rende à l'escrit iiililiilé : Si on a droit de supposer, etc.. »

Fol. 33. u M. Arnaud. Réplique ou réfutation de la réponse à un escrit, touchant la véritable intelligence des mots de sens de Jansénius, dans la constitution du Fape. »

WIIl" sii'cle. Papier. 73 feiiillels. 250 sur 185 niillim. Cailonné.

^/^l (120). u Catéchisme contenant l'explication du Credo et des

commandements de Dieu, des sacrements, du Pater et Ave, est

compris ce qu'un chrétien doit croire, faire, recevoir et demander. »

XVIII' siJcle. Papier. 89 feuillels. 170 sur 120 millim. Demi-rel.

142 (129°). " Méthode des actions de chaque jour, de chaque semaine, de chaque mois et de chaque année, pai- le révérend Père Antoine L'Héritier, de la Compagnie de Jésus, décédé à Toulouze, dans cette maison de novitiat, le 13°" juillet 1707. "

WIll' siècle. Papier. 149 pages. KiO sur 120 mllli-ii. Ucl. p.ir- chemiii plein.

145 (138. -.î. 1 i). Jacobi de Voragine legendae sanctorum.

Fol. 1. « Prologus super legendas sanctorum qiias compilavit frater Jacobus, nacione Januensis, de ordine Fratrum Predicatoruui. L'niver- sum tempus prcsentis vite... »

Fol. 1 v°. Tahlc.

Fol. 2 v°. <i Ue adventu Domini. Adventus Domini... ...per glo- riam, quod ipse nobis prestare dignetur ...per omnia secula seculo- rum. Amen. Expliciunt légende sanctorum. r,

On lit, an fol. 1 : .i- Ex cominuni bihiiolhcca Fratrum Pracdicaloruiii Claromontensium. »

Quelques feuillets manquent dans le corps du manuscrit.

XtV" sii'clr. Parchemin. 310 feuillels à 2 col. 205 sur 140 millim. Rel. parchemin plein. (Dominicains.)

144 (73'). Jacobi de Voragine legendae sanctorum.

Ce volume a été mal relié. Les feuillets 25-47 a|)parlirnnent à dos cahiers, qui auraient être placés en tète. Le texte coniinenco au milieu de la vie de S'" Marie-.Madeleine, fol. 25 : « ...mea dilecta. Cui illa : Vivo equidcm et nunc primo... « Il y a une lacune dans

DE LA BIBLIOTIll>yLE DE CLERMO\'T-FERRA\D. 41

la vie (le S. Dominique, qui occupe les fol. 4G v°-47 et 1-G v°. Incomplet de la fin; derniers mots : ^ ...iiii omnes erant persévérantes unauiniiter. .. De Assumptione béate virginis Marie. "

On voit, au fol. 1, le timbre humide de u H. Michel, avocat à Cler mont-Ferrand n .

\IV° siècle. Parchemin. 4" feuillets à 2 col. 205 sur 140 millim. Rel. parchemin.

14a (133. -.A. 11). Gregorii Tnrononsis opiiscula.

Fol. 1 v°. u Liber miracnlorum in gloria martirum. » Table. Fol. 2. Prologue. Fol. 3 v°. « Liber primus... \'ato ergo Domino nostro Jesu Christo... ...preciosi sanguinis comercio reparavit. r

Fol. 3t). " Liber de virtutibus sancii Martini episcopi. » Table des chapitres. Prologue. " Domnis sanctis et in Christi amore dulcissimis fratribus... u Texte. « Multi enim sunt qui virtutes sancti Martini... :; ...Incomplet de la fin; le texte s'arrête au ch. .\\\ii du 1. II : o ...sanitati restituit. »

Fol. 61. u Liber palrum vite (ieorgii Gregorii Florrntii, Turonici episcopi. " Table des chapitres. Texte. " Séries evangelice admonet discipline... » Le texte s'arrête après la vie de S. Xizier, évèque de Trêves ; derniers mots : « ...divinis virtutibus inlustratur. Explicit vita beali Nicecii. i

Fol. 101 . Gregorii Turonensis de gloria confessnrum liber. Table des chapitres. Texte. " Igitur duni Arverno territorio commorarer... ...intra in gaudium Domini tui. »

Fol. 130 v°. « Visio cujusdam religiosi monachi Rotberti, que mani- festata esse dinoscilur, XVI kal. aprilis, super basilicam Dei genitricis Mariae .Arvernensis site, édita ab Arnaldo qnodam diacono. Rem, fra- trcs, nostris diebus manifestatam. .. ...cui est honor et gloria in secula seculorum. Amen. >>

Fol. 13 4. Bulle du pape Calixte II recommandant aux évêques de la province de Bourges l'archevêque Vulgrin qu'il vient de consacrer. ic Kalixtus episcopus, servus servorum Dei, dilectis fratribus Bituricen- sisecclesiae suffraganeisepiscopis... Venerabilis frater noster Vulgrinus, archiepiscopus vester... Datum apud Sanctum Germanum, II nouas decembris [1 120]. » XII* siècle. Cette bulle, qui n'a pas été connue par Jal'fé, est à rapprocher de celle qui est signalée dans la nouvelle édi- tion des Begesla (Jaffé-Uattenbach, I (1885), p. 792), sous le n" 6870 «.

ut XIAM'SCIlITS

On lit, au fol. 1 : ^i Ex dono d. Anneti Jartmi, piogenitoris R. P. Xlicliaelis Jarton, hujus conventus Claromontani ordinis Fratrum Predicaloruni alunini , pro cominuiii biblidllieca pracfati conventus, 1717. >.

Lettres ornées, avec miniatures, aux fol. 77 et 130 v°. Cette dernière représente la Vierge avec l'Enfant Jésus sur les genoux.

IX'-X' siècle. Parchemin. 13'( feuillets. 295 sur 220 niiHiin. Rel. bois et peau. (Dominicains.)

146 (134. -A. 12). S. Grcgorii Magni vita, aiietore Johanne Diacono, et S. Hieronymi Vitarum Patrum libri I-III.

Fol. 1. " Vita sancti Grogorii pape. " Prologus. u Beatissimo ac feli- cissimo domino Jolianni, sancte calholice... ecclesic presuli... n Vita. u Gregorius, gonere Romanus, arte philosophus, Gordiani viri claris- simi... (ilius... ...denegasse cognoscor. Explicit vita sancti Grego- rii pape, n

Fol. 29. u Incipit prefatio beati .Icronimi in libro de Vitis Patrum sanctorum monachorum. Benediclus Deus (|ui venit onincs homines sahos fieri... » Texte. " Liber de beato Johanne hcremitano. Prinuim igitur, tanquam vere fundamcntutn nostri operis... " Incomplet de la fin ; derniers mots du livre III : " ..et hoc invenerunt quia bonuni est cotidie... »

Fol. 87. ^ Incipit vita sancte Pélagie, quondam meretricis. Maguifi- cas semper Domino gratias agere debenius... ...boue voluntatis. Explicit vita et convcrsatio béate Pélagie... »

Fol. 90 v°. u Incipit visio Drictelmi. Amio ab incarnalione Domini sexcentesimo nonagesimo.septimo.. .— ...saluti profuit. Explicit visio. »

Les premiers feuillets sont en partie déchirés, et les derniers manquent.

XIII» siècle. Parchemin. 100 feuillels i 2 col. 310 sur 220 millim. Dérelié. (Saint-Allyre.)

Ii7 (83. -.^. 8). Vies de saints et extraits de Grégoire (le Tours.

Fol. 1. Table faite au .\VI* siècle.

Frd. 2. a Vita sancti Aiistrenioiiii, inartyris tt episcopi .Arvernensis primi. n La première partie de la vie manque; elle commence au paragraphe 3 : u Igitur sanctus Dei presul ac per omnia apostolicus vir, Arvcrnorum congaudcns facilitatem credendi... ...per graliam

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMOXT-F ERUAMD. 43

sancli Spiritus habebat acceptam. > Cf. Acla Sanclorum , novembre, t. I, 1887, p. 23 et 49.

Fol. 9. " Prologus in passione sancti Leodegarii, episcopi inartyris. Domino meo ac sanctissimo urbis Pictavensis presuli Ansualdo, Ursi- nus peccator. Jussioni quippe obteniperans... » Fol. 9 V. n Passio sancti Leodegarii... Sanctus igitur Leodcgarius celsa ac nobili Fran- coruni progenie ortus... »

Fol. 2i v°. >■ Vita vel transitas sanctissimi Marlialis, episcopi et confessoris. Praedicante Domino nostro Jesu Christo apud Judeara... ...bereditatis aeterne mereamur participes adscisci. " Fol. 49. Libellas de miraculis sancti Martialis. « Igitur beatissimus Martialis, quibus se virtutibus publicaverit... ...hujus incolnniitate cecine- runt. "

Il manque entre les fol. 49-50 les feuillets 49-54 d'une ancienne numérotation.

Fol. 55 v\ " Vita vel passio sancti ac beatissimi Praejecti. Sanctus igitur Prejectus clara natalium lampade oriundus, Gundeleuo atque Helidia parentibus... »

¥o\. 62. 2 Passio sancti Clementis, episcopi urbis Rome. Tertius Romane aecclesiae praefuit epistopus Clemens... «

Fol. 67-74. Extraits de Grégoire de Tours. Fol. (57. ^ Incipit de virtutibus sancti démentis. Clemens martyr, ut in passione ejus legi- tur, anchora collo ejus suspensa... ...implere dignatus est. " Ch. XXXV, xxxvi et xxxvii du livre I du De florin martyrum. Fol. 68. u De sepulcro sancti Veneranni in aecclesia. In basilica autem sancti Veneranni... ...indicans que vidisset. » Ch. xxxv à xxxviii du De gloria confcssorum . Fol. 70 v°. ■< De duobus aniantibus. Duos fuisse apud Arvernum... ...venerantur honore, n Ch. x\xn du De gloria conj'essorum. « De Georgia religiosa. Fertur aeciam fuisse... ...exequiis. n Ch. xxxiv du De gloria confessorum. ■< De miraculis basilice sanctae Mariae. .Maria vero... ...fuisset accensus. » Ch. ix, X et XI du 1. i du De gloria marhjrum. Fol. 73 v°. « De apostolis et beata Maria. Post admirabileni... .. .perfruitur. Explicit de vir- tutibus sancte Marie. » Ch. iv du 1. I du De gloria martyrum.

Fol. 74. De brachio sancti Clementis quod beatus Ulidius atulit. u Clemens, discipulus apostolorum, ab imperatore Trajano... ...Deus ]ier cuncta seculorum secula. ^

Fol. 74 v°. Extrait de l'Évangile de S. Matthieu.

44 MANUSCRITS

Fol. 75. Vita sancli Martini Turonici, auctore Siilpicio Severo. c Scvcius Desidcrio fiatri karissimo salutem. Ego qiiidem frater una- niniis... IMeriqiio mortalium... Igitur Martinus Sabaria Pannonioruni oppido oriundusfuit... ...quicumque crediderit. Explicit liber pri- mas de vita et virtutibus saneti Martini episcopi. » Migne, Pair, lai., W, 159-175.

Fol. 89 v°. " Epistola [Sulpicii] Severi ad Eusebium presbyterum, postea cpiscnpum. Hestorna die... " .^lia ejusdcm ad Aiirclimn dia- conuui. " Postcaquain a me mane... « .llia ad socrum suam liassu- lam. " Sulpicius Severus Bassulc parenti venerabili salutem. Si parentes... " Migne, Pair, lat., XX, 175-184.

Fol. 94. « Seimo de transita saneti Martini. Martinus igitur obitura suum lonye ante prescivit... ... coeluni dives ingreditur. "

Fol. 96. « Incipiunt capitula Postumiani. Incipit dialogus Postu- miani. Cum in unuin locum ego et Gallus noster convenissemus. . . ...vacua ab buniano tultu omnia cerneremus. »

Fol. 98-101. Extraits de Grégoire de Tours. Fol. 98. « Scrmo domini (îregorii [Turonensisj de transitu saneti Martini. Archadio vcro et Honorio... ...computantur. >- Ch. xlhi du I. I de VHistoria Fran- coriim. Fol. 99. « Item alius ejusdem de eo quod audivit Scve- rinus opiscopus de transitu saneti Martini. Beatus autem Severinus... ...nequivimus. » Cb. iv, v et n du 1. I des Mirandn sancli Marlini.

Fol. 101. " Homelia Albini magistri [de vita S. Martini Turoiicn- sis]. Postquam Dominus noster Jésus Christus... « Migne, Pair, lai., Cl, 657.

Fol. 104-109. Extraits de Grégoire de Tours. Fol. 104. k Vita saneti ac beatissiini Bricii episcopi. Igitur post exccssuni beati Martini Turonice civitatis... " Ch. i du 1. II de VHistoria Francorum. Fol. 105 V. " De scpulcro Gatiani. Gatianum etiam opiscopmn... - Ch. IV à XVI du De. gloria confessorum.

Fol. 109 v°. « De virtutibus saneti Hilarii episcopi [Mimatensis], Itaque minister denionutn viritim univcrsa percurrcns... ;'

Fol. 112." Vita saneti Boniti, episcopi et confessoris. laclitaRonitus progenic .Arvernice urbis oriundus fuit... »

Fol. 117. a Advontns exccptioqnc corporis beatissimi patris Bene- dicti in agrum Floriacenscni [auctore Adrevaido], féliciter incipit. C.urn diu gens Longobardornm inddelitatis suac... ...scmper ac permanct

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMOXT-FERRAXD. 45

in SLTiila seculoruni, amen, n E. de Ccrlain, Miracles de S. Benoit, Paris, 1858, in 8", p. 1.

Fol. 123 v°. " Passio sancti Christofori martiris. Tempore illo, rejîuante Dagno imperatore in civitate Samon... »

Fol. 125. Vita sanctae Mariae Egyptiacae. Incomplet du commence- ment et de la fin ; premiers mots : « . . .e vestigio ergo senex sequens. . . i

Fol. 134. Passio sanctorum Johannis et Pauli. Incomplet du com- mencement; premiers mots : « ...certa sim de Deo ponens... r,

Fol. 137 v°. «Passio sancti Laurencii martiris. Régnante Decio cru- delissimo imperatore, cum persecutio valida devastaiet ccclesiam... »

Fol. 142. a Passio sancte Lucie virginis. Cum per universam pro- vinciam beatissime virginis Agathe fama crcbescciet... n

Fol. 145. a Passio sancte Columbe virginis. In diebus illis, adveniens .lurelianus imperator a partibus superioribus... »

Fol. Ii7. u Passio sanctae Luceiae virginis. Igitur Luccia nobilis et sancta virgo nata de territurio urbicario... « Cette vie occupe le reclo seulement du fol. 147 et se continue au recto du fol. 148.

Fol. 1 i7 v°. u Narratio reediûcationis monasterii Mausiaciensis per Pippiniim et translationis sancti Austremonii per eundem regcm. Mihi Lanfredo peccatori visio apparuit quadam nocte... ...dictus epi- scopus Arvernensis in ecclesia Mauziacensi sepeliri se fecit. n Xll' siècle.

Fol. 149 v°-I50 v°. « De ecclesiis vel [altaribus] que in Clarmonte cousistunt. In primis domum matris ecclesie est altare in honore sancte Marie... >: Une main du XVI° siècle a ajouté ce qui suit : ^ In nionas- tcrio Sancti Andreaerequiescit sanctusTigridius, fratersancti lllidii. r, Et au-dessous : « i\omiua episcoporuni Arverniae. Austremonius... ...Cuillelmus secundus, anno Domini millesimo quingentesimo qua- dragesimo. y 11 s'agit de Guillaume Duprat,qui fut évèque de Clermont de 1528 à 1560.

Fol. 151. « Vita sancti Tigridii confessoris. Beatus igitur Tigridius urbis Arvernicae civis... »

P'ol. 152. « Vita sancti Amabilis Riomensis. Sanctus Christi confes- sor Amabilis ortu parentum religiosorum. .. ...sepultus est in basi- lica Sancti Benigni, quam ipse construxit, in medio ecclesiae. »

Les feuillets 151-153 sont sur papier et n'ont été écrits qu'au XVP siècle. Les feuillets 49-54, 121-127 et 136-143 d'une ancienne numérotation manquent.

46 MA.VISCRITS

On lit, à l'intérieur de la reliure : ^ Ex bibliotbeca abbatiae Sancti

Illidii. "

\' siècle. Paichemin. 153 feiiillels. 350 sur 2G0 iniiiim. Rel. bois, en mauvais élat. (Sainl-Allyre.)

148 (84. -A. 9). Vies de saints.

Fol. 1. " Tabula par quam rcperies omnes legendas per ordineni qiiac sunt in libro islo. .luiiani AiUiochiae, I.\ lecl. fol.^ 1... <^

Les neuf premiers feuillets de l'ancienne numérotation, qui conte- naient la (in de la table et le commencement de la vie de S. Julien, manquent.

Fol. 2. Vie de S. Julien; premiers mots : u ...quicquid eum pcto non niicbi ncgabit... » Incomplet de la Cn ; derniers mots : « ...puer dixit : Quod postule in... »

11 manque trois feuillets de l'ancienne numérotation, entre les fol. 2-3.

Fol. 3. Vita sancti Cassii presbyteri. « Quante sint in electis et predestinatis sacerdotibus Dei omnipotentis largitiones, beatissimi Cassii prcsbiteri... » Fol. 5 v°. u Item sancti Cassii Icgenda. .ludite, carissimi, quid de beato Cassio martire glorioso istoria ecclesiastica breviter referet. Sub Claudio igitur caesare Pctrus apostolus... »

Fol. 7. l'assio sanctae Genovefae. " Beata Genovefa in \emetodorense parrocliia nata fuit... i;

Fol. 15 v". a Passio sancte Martine martiris. Régnante primum omnium in ambitu tolius orbis Domino et Salvalore nostro... n

Fol. 2(3. " Passio sanctorum martirum Speusipi, Eleusipi et Meleu- sipi. Gloriosa martirum certamina studiosius... »

Fol. 32. " Passio beati Sebasliani martiris. Sebastianus, vir cbristia- nissimus, N'arbonensiumoriundus.VIediolanensium partibuscruditus. . . r,

FoI.Slv". B Passio sancte Agnetis xirginis. .'Imbrosius, scrius Christi, virginibus sacris. Dieni festum sacratissime virginis celebremus... "

Fol. 56. ■! Passio sancti Vinrenlii martiris. Cum apud Cesaream Augustanain civitatem Daciano cuidani presidi... «

Fol. 59 v°. u Passio sancti Itabilli, episcopi et martiris. \umerianus rei, cum immolasset demoniis apud Antiocbiam civitatem... <■

Fol. G3. « Passio vel vita sancti uc beatissimi Prejecti, episcopi et martiris. Sanctus igitur Prejectus, clara natalium lampade oriundus Gundclcno... »

DE LA BIBLIOTHEQUE DE CLERMO\'T-FERRA\D. 47

Entre les fol. Gi-G5 manquent les feuillets 76 à 107 de l'ancienne numérotation qui contenaient, d'après la table du commencement du volume, les vies suivantes : u Blasii episcopi et martiris, Agathe vir- ginis, Nerei et Achillei, Marie martiris, Victoris et Corone marlirum, Gervasii et Protliasii martirum, Joliannis et Pauli martiruni, scptem fratrum Macliabeoruni. n

Fol. 65. Passio septem fratrum Machabeorum. Incomplet du com- mencement; premier mots : « ...filiis cincta sacratissimum Deo cho- ruiu, non soluin.. .

Fol. 66. » Passio sanctorum marlirum Joliannis et Pauli. Sub Con- stantino Augnsto a Gallicano duce... »

Fol. 69 v°. a Passio sancti ac beatissimi Victoris martiris. Cuni, sub Diocletiano et Maximiano imperatoribus, crudelis ac lurbulenta perse- cutionis quassalio... r.

Fol. 72 v". i; Passio sancte Christine, virginis et martiris. Tempori- bus Diocleciani imperatoris, erat quedam puella de Tyro nobilis- sima... "

Fol. 79. ■< Passio sancti Christofori martiris. Tempore illo régnante Dagno imperatore, in civitatc Saninn... »

Fol. 82 v°. « Passio sancti Pantaleonis martiris. In diebus Maximiani imperatoris, multi christiani persecutionem paciebantur.. . ^

Fol. 89. « Passio sanctorum marlirum Xazarii et pueri Celsi. X'aza- rius genitus est a pâtre, nomine Africano et génère et patria Afer... «

Fol. 92. u Passio sanctorum martirum Sisinni, Ciriaci, Largi et Smaragdi. Tempore que Maximianus augustus rediens de partibus Affrice... "

Fol. 97 v°. Passio sancti Romani. « Diocleciano et Maximiano rei- publice presidentibus, Asclepiades prefectus... n

Fol. 100. u Passio sancti Sixti. Magnas martirum precelsasque vir- tutes humilis adtenuat poliusquam colet sermo... r,

Fol. loi v°. a Passio beati Laurentii martiris. Cum Decius césar atque tyrannus bella contra milites Christi... i

Fol. 105. u Passio sancti Ypoliti martyris. Regressus itaque Ypolitus posl tercium diem... "

Fol. 107. a Passio sancti Simphoriani martyris. Tempore illo, sub Aureliano quondam principe... »

Fol. 109. « Passio sanctorum martirum Timothei et .'\pollinaris. Temporibus Lanipadii presidis, facta est persecutio... •>

48 MAXUSCUITS

Fol. 110 v°. « PassiosanctiGenesii marlyris. TeniporibusDiocleciani imperaloris, fuit in civitate Rome homo quidam nomine Genesius... ^

Fol. 112 v°. « Passio sancti Genesii [Arelatensis] martyris. Proprium atque indigenani Arelatensis urbis beatissimum Genesium... »

Fol. 1 \'-i v°. " PassiosanctiJuliani martyris "auctoro incerto]. Sanctus i,'jitur Julianus, Vicnnensi ortus urbc, .Arvernis datus est niartir... ...letos remitlil, prestanle Domino nostro... ^ AA. SS , août, t. VI, p. 17i-175.

Fol. 115. Gregorii Turonensis liber de virtulibus sancli Jiiliani. Le texte commence à la On du eh. i. u De inveiitione capilisejus. Caput vero ejus Ferreolus martyr accepit... >: -i ... usijue ad consumma- tionom hujus vite custodiam. n

Fol. 128. " Passio sancti Adriani martyris. Factum est, secunda interrogatione tyranni Maximiani, ut ingredorentur persecutores... "

Fol. 131) v°. u Passio sancti Privati, cpiscopi et martyris. Valeriani et Galieni temporibus, qui tune Romane reipublice prcerant... »

Fol. 138 v°. M Passio sancti Ferreoli raartiris. Cum per universas provincias christianorum genus carum Deo... »

Fol. liO. - Passio bcatissimorum martyrum Mauricii, Exsupcrii, Candidi, Innoccntii atque Victoris, cum sociis eoruru, qui Agaunopassi sunt sub Diocletiano et Maxiniiano. Incipit prologus. Cbristi sanctoruni passionem... Passio. Diocletianus, quondam Romane reipublice prin- ceps, cum ad imperium fuisset electus... n

Fol. 144. " Passio sancte Tecle virginis. Tempore illo, ascendente Paulo Iconium post .Antiochie fugani... n

Fol. 1 49. " Passio sancti Cypriani episcopi, qui in Cartliagine pas- sus est. Carthagine in secretario Paternus proconsul Cypriano cpiscopo dixit. .. n

Fol. 150. « Passio sancti Leodegarii, episcopi et marlyris. " Prolo- gus. " Domino mco bac sanctissimo urbis Piclavensis presuli .Ansvaldo Ursinus peccator. Jussioni quippe obtemperans... » Passio. « Sanctus igitur Leodegarius, celsa ac nobili Francorum progenie ortus, a prime etatis infantia... »

Fol. IGl. " Passio sancte Fidis, virginis et martyris. Hec denique gtoriosissima virgo et insupcrabilis Fides, Agennensium civitate... ^

Fol. 1G5. u Passio sanctoruni marlyruin Dionisii, Rusiici et Eleu-

teri. Post beatam salutiferam Domini nostri Jesu-t^liristi passionem... »

Fol. 183. .■ Passio sancti Calixti , pape et martiris. Temporibus

DE LA BIBLIOTHEyiE DE CLERMOMT-FERRAND. 49

Macrini et Alexandri, iucendio divino concremata est pars Capitolii a meridiano... n

Fol. 186. Il Passio sanctoruin martyrum Crispiiii et Crispiiiiaui. Cum sub Maximiano et Diocletiano qui simul imperii potiti potestate.. »

Fol. 189 v°. Cl Passio sancti Quintini martyiis. Sanctorum marty- rum beata certamina et triumphos... n

Fol. 195 v°. ■^ Passio sancti .iustremonii episcopi. Sanctus igitur Aiistremonius, apostolorum Ghristi discipultis... " Fol. 199. u De trausiatione ipsius. Verum longa per tempora... » Fol. 200. u De miraculis ipsius. In quo loco quantus per illum... ...per jjratiam Sancti Spiritus habebat acceptam. - Cette vie a été publiée d'après ce manuscrit dans les Acln Sanctorum, novembre, t. 1 (1887), p. 23 et 49-54.

Fol. 202. 11 Passio sancti Kustacbii. In dicbus Trajani imperatoris demonum prevalcnte fallacia... n

Fol. 210. 11 Passio sanctorum martyrum Vitalis et Agricole. Ambro- sius, servus Cbristi Jesu, vocatus episcopus... Magna martirum et precelsa teslimonia... " Fol. 211 v°. « Translatio sanctorum mar- tyrum Vitalis et Agricole. Agricola et Vitalis apud Bononiam, Italie urbem... "

Fol. 215 v°. 11 Passio sancti Romani martyris. Diocletiano et Maxi- miano reipublice presidentibus, Ascicpiades prefectus... «

Fol. 218 v°. K Passio sancte Gocilie, vii-ginis et martiris. Humanas laudes et mortalium infulas videmus aut ère inciso conscriptas... »

Fol. 229 v". « Passio sancti Cletnentis, episcopi et martyris. dé- mens, qui disciplinam aposloli Pétri secutus... n

Fol. 233 v°. " Passio sancti Saturniui martyris. Tempore illo quo, post corporeum Salvatoris adventum... »

Fol. 236. i" Passio sanctorum martyrum Crisanti et Darie, cum sociis eorum. In tempore illo, sub Xumeriano imperatore, Polemius, v ir inlustrissimus... ■»

Fol. 244. 11 Passio sancti Andrée apostoli. Passionem sancti Andrée, quem occulis nostris vidimus omnes... n

Fol. 248. 11 Passio sancte Lucie virginis. Cum per universam Pro- vintiam beatissime virginis Agathe fama crebresceret... n

Fol. 250 v°. 11 Passio sancte Eulalie virginis et martyris. Innumerus populus et inQnita est multitudo que pro Cbristi nomine... »

Fol. 255. « Passio sancti Thorae martyris, Cantuariensis archiepi-

TOME XIV. 4

50 MANUSCRITS

scopi. V.\ inspcrato et in Iransitu niichi Dei gratia propiciante... » I''(il. 258 v°. - Papsio sanctorurn Cirici et Julitc, niatris cjus. Karis- simo fralri et coepiscopo Zosimo Theodonis, annucnte I)eo presul... Quia bono semini... »

Fol. 260 v". " Passio sancte Valérie virginis. Post discessum beatis- sime Susanne, filia iliius Valeria... r

Fol. 262. Passio sanctac liadegundis reginae, auctore Fortunato. Le commencement manque ; premiers mots : « Igitur Radegundis iiatione barbara, de regione Turingie, avo rege Bcssino... ...hoc se reputans perderc quod paupeiibus non dedisset. » Ce sont les paragraphes II et III de l'édition de M. Krusch, Monumenla Ger- maniae, série in-4°, Forhnuiti opéra pedeslria . Berlin, 1885, p. 38-39.

Fol. 262 v°. Passio sanctoruni u Processi et Martiniani. Tempore qno Simon magus crcpuit médius, et inipiissimus Nero tradidit... i

Fol. 26i. Homelia » venerabilis Bede presbiteri. Prescivit ergo Doniinus Salvator noster multos in sancta Fcclesia venturos... n

Fol. 265. « Homelia beat! Gregorii pape. Quia Dominus et Redemp- tor noster novus bomo venit... p

Fol. 266. u Homelia Jeronimi presbiteri. Granum frumenti seipsum Dominus dicebat... "

Fol. 267 v°. u Homelia Gregorii pape. Quia longius ab urbe digressi sunius... r,

Fol. 268 v°. i( Homelia Bede presbyteri. Xon solum per misterium incainationis... n

Fol. 270. » Homelia Gregorii pape. Dominus et Salvator noster Chrislus Jésus... >:

Fol. 271 v°. « Homelia .^ugustini episcopi. Audistis, fratres karis- simi, dum cvangelista... -n

Fol. 272 v°. u Homelia Gregorii pape. Celorum rcgnum, fratres karissimi, idcirco terrenis rébus... i

Fol. 274. i; Homelia Gregorii pape. Audistis, fratres karissimi, quia ad unius jussionis vocem... >i

Fol. 275 v°. u In Fxallatione sancte Crucis. In tempore illo, posl- (juam Constanlino augnsto contra .Maxcucium tyrannum... »

Fol. 277. u Omelia Bede presbyteri. Prescivit ergo Dominus et Salvator noster rnultos... » Fol. 278. Alia. u Ecce, inquid, ego initto vos... I' Foi. 278 v°. .Alla, u Cum Dominus et Salvator nos- ter... 1

DE LA BIBLIOTHÈQIE DE CLERMO\T-FERRA\D. 51

Fol. 281. " Incipit Icgenda undecim millia virginum. F'uit in Bri- tannie partibus quidam Deo dévolus... "

Les feuillets 97, 103, IGl, 272, 278 et 279 sont en partie déchirés.

.\11I' siècle. Parchemin. 282 feuillet.«! à 2 col. 410 sur 280 milliui. Rel. bois délabrée.

140 (85.-A. 10). Vies de saints.

Fol. 1. « Vita beati Ludovrici. Beatus Ludovicus, qnondam rex Fran- corum... 11

Fol. 6 v°. « Vita beati Pétri confessoris, qui fuit papa Celestinus; scilicet ante mortem resignavit papatui et ideo festum tanquam de uno simplici confessore. Clemens fV^ episcopus, seruus servoriim Dei... Qui facit magna et inscrutabilia et mirabilia... ...Daluni .Avinione, 111° nonasmaii, pontificatus nostri anno octavo. n C'est la bulle de canoni- sation de S. Pierre Gélestin(5 mai 1313); elle a été publiée, à l'excep- tion du dernier paragraphe dans IcsAcla Sanclorum, mai, t. IV, p. 433.

Fol. 13. a Vita beati Guillelmi, archiepiscopi Bituricensis. Beatus Guillelnius Bituricensis archiepiscopus quia veritateni dilexit... »

Fol. IG. " Vita sancti Dominici, primi patris ordinis Predicatorum. n Priilogus. u Multipharie multisque modis... « Vita. ^ Beatus Domi- nions, Predicatorum dux et pater... »

Fol. 38. u Vita Antonii confessoris, Fratrum Minornm. In Yspaniis, civitate Llibona que ad occidentalem regni Portugalio plagam... n

Fol. 39 v°. u Vita sancti Francisci de ordine Fratrum Minorum. Vir erat in civitate Assisii que in finibus vallis Spoletane... »

Fol. 41. «Vita sancti Anthonii. Igitur Anthonius nobilibus religiosis- que parentibus Egypti oriundus fuit.. . r^

Fol. 43 v°. « Legenda beati Thome de Aquino. Beatus Thomas de Aquino, ordinis Fratrum Predicatorum... n

Fol. 44 v". Il Legenda beati Vincentii doctoris ac predicatoris eximii de ordine Predicatorum. Beatus Vincentius ex Valencia civitate claris- sima Hyspanie... «

11 manque plusieurs cahiers, entre les feuillets 47 et 48. Cette pre- mière partie du manuscrit est du .\IV' siècle.

Fol. 48. Vita sancti Martialis. Le commencement manque; premiers mots : u ...se manu ad manum venerunt ad ydolum Mercurii... (Fol. 49.) Passio béate Valeriae virginis. Postdiscessum beatissime Susannœ, Glia illius Valeria. .. ...(fol. 58 V)... sterne mereamur participes ascisci. »

4.

52 MANUSCRITS

Fol. 59. " Vita sancti Galli, episcopi et confessoris. Saiictus denique Galliis al) adolescentia sua dévolus... -

Fol. (il v°. « De translationesancli Marti ni. Opère precium est enim..." Fol. 62. " Versas sancti Sidonii, de eodem.

Martini corpus lotis vcncrabile terris,

Iii qiio, pnst vile tempora, viiit honor... »

Fol. 62. « De inventione corporis sancti Ursini, prinii Bituricensis archiepiscopi. Bituriga vero urbs priiiiuni a sancto Ursino... "

Fol. 6;$. '< De translatione sancti Bcnedicti [auclore .\drevaldo]. Cum diu gens Langobardorum infidelitatis siiae tenebris... ...pres- tante omnipntentia Domiiii Josii Christi... per omnia secula seculo- riim. 1 E. de Certain, Miracles de S. lienoit. Paris, 1858, in-8°, p. 1.

Fol. (3(i V". c Vita beati Turiani, Dolensis episcopi. Ubique sancto- rutn perpétua pronuntianda cstlaus... "

Fol. 69 v°. - Vita sancti Germani, .-lutissiodorensis episcopi |^auc- tore Constantioj. Igitur Gennanus .Autissiodorensis oppidi indigena fuit... " Finit, fol. 82 : u ...arbitror fuisse qnani nimium. «

Fol. 82 v". i' Vita sancti Taurini episcopi. Tenipore Domiciani régis, fuit vir quidam Rome, noniine Tarquinus... "

Fol. 88. " Vita sancti Aviti episcopi. Prologus. Omnipotentis Dei laudcm et ginriam... [Vita]. .'\rierna igitur civitate, secundum seculi dignitatem... "

Fol. 88 V". Fortuiiati carmina ad .Avitum, episcopum Arvernensem. u Dulci in Christo Avito pape Fortunatus humilis.

Orficiis intente piis paler orb[is] .'\vite,

Gloria pontificum, noster et altus amor... t

Fr. Lco, Forlunati opcra poelica, daus les Monumenla Germaniae, série in-4°. Berlin, 1881, in-i°, p. 71-72.

On lit, au fol. 89 : u Gregorius, Turonensis archiepiscopus. Quarto decimo igitur rcgnisuianno Sigibcrtus rei obiit. Childebertus vero Glius ejus... ...ad Christum migravit. ■. Ce sont les chapitres vi-x du livre V de VHisloria Francorum.

Fol. 89 v°. Fortunati carmina adGrcgorium episcopum. i^ Fortunatus Gregorio. Domino sancto... in Christo patri Gregorio pape Fortunatus...

In vcncrabililins fanuilis opcratnr opimc,

(îondccct ut semper laus tua, Cbriste, sonet...

I

DE LA BIBLIOTHEQUE DE CLERMOXT-FERRAXD. 53

Fr. Léo, Forlunali opéra poelica, p. 108-112. On lit à la suite : " Ilem de codum Turonensis (îregorii. X'on enim me arlis gramatice shidiiim iinbuit neque auctoruin secularium polita lectio erudivit... ...Cliristo annuente patrata siint... in secula seculorum. Amen. ■>

Fol. 02. « Vita sancti Sidonii, opiscopi et confessoris. Sanctus igi- tur Sidonius ex prefecto subslitiiitur... »

Fol. 93. « Vita sancti Egidii abbatis. Sanctus igitur Egidius nacione Grecus... n

Fol. 97. Vita sancti " Lupi, episcopi et confessoris Seuonice uibis. Prologus. Sanctorum gesta calaino paudere... Vita. Sanctus igitur Lupus pareiitibus inclitis ex parle sanguinis regali contiguus... n

Fol. 100 v°. i; Vita beali Augustini. Ex provintia ergo .'\ffricana civi- tate Tagastensi... » Incomplet de la fin; derniers mots : « ...bene- dicatis qui mibi tribuit intellectuni. .. »

Plusieurs cahiers manquent entre les feuillets 11 1 et 112.

FoL 112. Vita saucti \icolai. Le commencement manque ; premiers mots : « ...Cum autem integrani mensuram quam .Alexandrie susce- perant... n

Fol. 119 v°. « Vita sancti N'ecterii. Eo tempore quo Dionisius regnum Grecorum gubernabat... "

Fol. 122 v°. u Vita sancti Silvestri pape. Silvester igitur urbis Romae aepiscopus, cum esset infantulus. .. :i

Fol. 139. "Vita sancti Geraldi confessoris. Geraldus igitur Aqui- taniae provintiae ortus... »

Fol. 1 iO v°. 11 Vita sancti Maioli, abbatis Cluniacensis et patroni Silviniacensis. Igitur venerabilis vite .Vlaiolus, ex Avernicorum oppido parentibus... n

Fol. Ii4v°. u In Circumcisione Domini, sancti .'Augustini de sim- bolo contra Judeos. Inter pressuras atque angustias presentis tem- poris... T,

Fol. 150 v°. u Versus Sibille.

Judicii signum lellus sudore madescet,

A celo rex adveniet per secla futurtis... i (27 vers.)

Fol. 15i. a Omelia beati Gregorii pape. Considerandum uobis est, fratres karissimi, ut in quantum valemus... »

Fol. 154 v°. iiOmelia Bedepresbiteri. Instructi erant apostoli, scribe et notarii Salvatoris... »

54 MAXUSCRITS

Fol. 155. « Sermo Leonis pape >■ de beata Maria. ■' .Idest nobis, dilcclis.simi, oblatiis dies... »

Fol. 15". li Onielia beali Gregoiii pape. Lectio sancti evangelii, fratres karissimi, sollicite considerare nos adinonet... i

Fol. 158. a Omelia Fulgencii cpiscopi. Sermonem evangelicum, fratres karissimi, oportet nos sollicita intentions... n Fol. 158 v°. Alia. " Doniinicus sermo quem debemus omnesnon solum studiosc... » Fol. 159 v°. Alia. « Si istum Doniini sermonem, fratres mei, secnn- duni litteram velinuis acripcre... n

Fol. KJO 1°. K Omelia Bede presbiteri. De se ipso Dominus hec loquitur... » Fol. 161 v°. .Alia. « In similitudinibus quas ad nos- tram ignorantiam. .. -

Les feuillets 48-102 sont du Xlll' siècle.

Fol. 163. " Vita vel acta sive obitus beatissimi Alexii confessoris. Fuit Home vir magnus et nobilis Eupliimianus Domine... »

Fol. 167. 1' Vita sancti Medulphi, egregii confessoris. Fuit vir vene- rabilis Medulplius nomine... '-

Fui. 171. a Vita sancti Patroclii confessoris. Beatissimus confessor Domini l'ntrochis non mediocri splendore... » .Miracula. " Sunt et alia miracula que ad declaraiida... r

Fol. 179. « Vita beatae Marthae. Beatissimaigitur etvenerabilis hos- pita Cbristi Martha... r. La Gn manque; le dernier feuillet est en par- tie déchiré.

Cette dernière partie du mar .-^rit est du .\1V' siècle.

XII'-XIV" siècle. Parchemin. 181 feuillets à 2 col. 405 sur 265 mil- lim. Roi. bois en mauvais état,

laO (139.-A. 15). Vies de saints.

Fol. 1. u Genealogia beati Menelei. Origo beati Menelei claro de fonte manavit... Vita sancti Menelei, «{loriosi confessoris et dignissimi abbatis. Claris ortus nalalibus beatus Meneleus... - Fol. 27. Versus in honorcm sancti Menelei.

.'\ngelus ista, Deo mandanle, rcfert Meneleo : Vita tibi miinda cl.iiidclur noctp secunda... >

Fol. 28 V. .1 l'r<'f,i(io libri miraculorum ejusdem [Menelei". Omnium sancloruni gesta seu memorias... " Miracula. - Sancta catholica eccle- sia spnnsi auctoris sui... n

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLEnMONT-FERUAXD. 55

Fol. 47. " Vita sancti Saviniani abbatis. » Le commencement manque; premiers mots : a ...tis retinebat affcctione digna. .. "

FoL 56. « Vita sancti Karilephi, abbatis et confessons. Igitur tenipo- ribus Hildeberti, preminentissimi régis... »

FoL 72 v°. a Vita sancti Vincentiani confessoris [auctore Herim- berto]. Cum per universum orbem Christi poUeret nomen... »

FoL 84 v°. « Vita sancti Genesii confessoris. Gloriosa célébrantes martirtini cerlamina... » La fin manque; derniers mots : ^ ...sub puericie annis qualis post... i

Kestes d'un feuillet lacéré, entre les fol. 54 et 55.

XI'-XII" siècle. Parchemin. 86 feiiillels. 240 sur l'M millim. ReL bois délabrée.

131 (140. -A. 16). S. Stephani Grandimontcnsis régula et vita.

Fol. 1. u Vita et miracula sancti Stephani confessoris secundum spéculum ordinis Grandimontcnsis. i

Fol. 69. Régula sancti Stephani a Clémente approbata.

Fol. 93. K Liber sententiarum seu rationum sancti Stephani. Quid dicatur primo et ostcndalur novitio religionem intranti... n

XVIl" siècle. Papier. 138 feuillels. 150 sur 100 millim. Rel. par- chemin. — (Donné à la Bibliothèque par M. Fauverteis, greffier du tribunal civil de Cleimont.)

102 (141.-.^. 17). u Synopsis historiae ordinis Carmelilarum. n

XVIII» siècle. Papier. 48 feuillels. 240 sur 70 millim. Rel. par- chemin.

103 (142. -A. 18). Fratrum Predicatorum privilégia.

Fol. 1-15. « Nomina civitatum totius christianitatis, archicpiscopa- tuuni et episcopatuum. Hostiensis, Albanensis... ^

Fol. 15 v»-80. li Privilégia [Fratrum Predicatorum], que dicuntur : Mare magnum, quia habentur sub qua huila, n Fol. 15 v°-21 . Table du contenu de chaque bulle ; premiers mots de la première : a Revocatio quaruradam literarum et cujusdam sententie, late a felicis rccorda- tionis Innocentio quarto, contra religiosos. Alexander episcopus, etc., venerabilibusfratribus.. . salutem, etc. Mon insolitum est nec novum... « Fin : n ...ex indulgentia nostra videantur gratiam consequi. Expli- ciunt privilégia Fratrum Predicatorum. Qui scripsit carmen, sit bene- dictus. Amen. »

56 MAXLSCRITS

Fol. 00-101. ISullcs «le .Nicolas IV : niagislro et fratribus

orclinis Fralrimi Piedicatonim saluteni , etc. Intcr cetera vubis el ordini veslro ab apostolica sede concessa... >• 28 juillet 1288. u ...ina.iistro et fratribus ordinis Fratriiiii Predicatorum. Diini solli- cite consideralionis indagine perscrutavimus qiiod vos... n 28 juillet 1-2SH. Publ. par Kipoli, BuUarium ordinis FF. Praedicalorum, Kome, 1729-17 40, t. II, p. 20.

Fol. 102. Privilèges concédés aux Frères Prêcheurs par (îrégoire .\I. u ...Viri sub religionis habitu Domino familiari apostolicis dcbent presidiis communiri... ...Datum Avinione, kaiendis aprilis, ponti- ficatus nostri anno primo. i Publ. par Ripoll, t. 11, p. 2GS.

Fol. 106 v°. u Ténor bulle qiiam concessit doininus papa Clemens, pro custodia et conservacione libroniiii librarie istius conventus Cla- romontensis. CIcinens episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuam rei mcmoriam. Sedis apostolice providentia circonspecta... ...Datum apud Castrum Xovum, Avinionensis diocesis, XV kal. novembris, ponti- Ccatus nostri anno sexto. "

Fol. 1 10. L Summa fratris Raynerii.de ordine Fratrum Predicatorum, de Calharis et Leonistis seu pauperibus de Lugduno. In noniinc Domini nostri Jesu Christi, cum secte bereticorum olim fuerunt niulte...

...Item dicunt quod infantes salvantur sine baplismo. Anno Domini M'CC" L°, conipilatum est fideliter per dictum fratrem Rayne- riuin opus superius annotatum. Deo gracias. "

Fol. 127. " Forma qualiter beretici bercticant hereticos suos. In hoc concordant paupercs de Lugduno cum pauperibus Lombardis... ...et sic prescientia Dei non inducit necessitatem. »

Fol. 131. ■! Disputatio catliolici contra hereticos, super articules fidei et aliis capitulis que inferius subscribunlur. Vergcnte niundo ad occiduiiiii et instanlibus periculosis temporibus... ...et portât qua- lecumque vult vel potest habere indunientum. »

Fol. 187. " Ista que secuntur spectant ad ncgociuni inquisitionis, contra hereticos, et contra reversos ad judaismum, et contra reprobos christianos ad Judeorum ritus se convertentes, exequendum. Commissio domini Alexandri pape quart! facta super eodem negotio cujus sequitur continens ista. Quod inquisitores in regno Francie et regni districtu..."

Fol. 189. u Commissio domini (Iregorii pape decimi facta priori Parisiensi continet ista. Quod prior Parisiensis, de consilio aliquorum discrctorum fratrum ordinis, eligat scx fratres provinciarum Francie. . . "

DE LA BIBLIOTHEQUE DE CLERMOiVT-FERRA.VD. 57

Foi. 189 v°. u Litière doniini pape Gregorii decinii, de quibus fit nientio in littoris niissis priori Parisicnsi, super electione inquisitoruni cl aliis ibi contentis. Continentur illa que secuntur. iLindatur inquisi- toribus ordinis... »

La On du manuscrit manque.

XIV' siècle. Parchemin. 189 feuillets. 130 sur 85 miliiui. Rel. par- chemin plein. (Dominicains.)

lo4 (135. -A. 13). « Régula sancti Benedicti abbatis. » Commence : " .Ausculta, o fili, precepta magistri... " - Chaque paragraphe est suivi de sa traduction en français ; premiers mots, fol. 1 : a Ici commence la riule seint Benoez. Kscote, filz, les comendemenz de ton mestre... » Finit, fol. 31 : « ...régna pate- bnnt eterna. u « ...le reignc pardnrable leur seront overt. Explicit la riule saint Benoit. Explicit régula beati Benedicti. » Fol. 31 v°. ic Evangelia legenda per annum in capitule. "

XIl> siècle. Parchemin. 40 feuillets à 2 col. 305 sur 215 millim. Demi-rel. veau.

iSS (136). Smaragdi abbatis expositio in regulam S. Benedicti, etc. Fol. 1. 0 Expositio Smaragdi abbatis in régula beati Benedicti. Incipit prephatio in eadem régula metrice dicta.

Quisquis ad cternum vult conscenilere regnum...

Hec nos hortantis beati verba sunt Benedicti... ...Domino in perpetuum esse. Amen. Explicit glosa régule beati Benedicti abbatis. "

Fol. 153. Tractatus de virtutibus et vitiis. " Certissime vero con- venit crcdere quod numquam karitas sine humilitale... ...cur, alte- rius malicia, malus efficieris. i

Fol. 1()8 v°. u Contentas pauperis et divilis. Utiuam ad desideratas aliquando perveniam hujus seculi divicias... "

Fol. 1G9 v°. .^uctoritates variorum auctorum excerptae.

Fol. 173 v°. " Sermo S. Augustini. Rogo vos, fratres karissinii, et cum grandi humilitate admoneo. .. n

Fol. 188. Sermones anonymi de N'ativitate beatae Mariae et de Nati- vitate Christi.

Fol. 194. « Sermo sancti Faustini de die judicii... Modo, fratres karissimi, cum divina lectio legeretur... »

58 MANUSCRITS

Fol. 195 v°. Scnnoncs anonymi.

Fol. 212. " Incipit confemplacio beati lîernardi. Multi mulla sciunt et semetipsos nesciunt... » Incomplet de la fin; les derniers feuillets sont déchirés.

XV' siècle. Papier. 222 feuillets. 282 sur 220 millim. Rel. peau et bois.

1d6(137). a Liber deinsfitiitione ot peculiaribiis gestis monachorum Carmelitarum n , auctore Philippe Riboti, ejiisdein ordinis in Cathalonia provincial!.

Fol. 2. Prologue : >< Cum populuni Israël haberet Doniinus... n Texte: " Principinni religionis hujus et quemadmodum... ...per médium perduxit usque ad Cnem, cui sit laiis... .Amen. Explicit... Scriptum per niannin fratris Pétri Bonihominis. Deo gratias. "

On lit, au fol. 2 : " Carmelitarum excalceatarum inonasterii Claro- montani, ex dono domiui Roberti Bertbclot, episcopi Daniasci, suffra- ganei Lugdunensis. 1629. " On a gratte, au fol. 73, les noms d'anciens possesseurs.

XIV* siècle. Parchemin. 73 feuillets. 200 sur I '0 millim. Rel. veau gaufré. (Carmes.)

107 (137°). « Exposition de la reigle des Frères Mineurs par le R. P. Jean Ximcnes..., traduicte en nostre langue françoise, par le P. Fr. Cbristollc lilundeau..., à Grenoble, le dix-septiesme de sep- tembre 1G50. X

XVII* siècle. Papier. 792 pages. 93 sur ()5 millim. Rel. venu.

108 (137'). S. .Augustin! régula et Guillelmi Duraudi instructiones presbyterorum.

Fol. 1. Table des chapitres. « Exposilio régule beati .Augustin! epi- scopi. Hec prccepta, qne subscripta sunt, idco régula appellanlur... » Texte, u Hec sunt que, ut ( bservetis, precipimus in nionastcrio consti- tuli. Ad hoc nobis divina precepta leguntur... n

Fol. i~ . u Incipiunt instructiones prcsbylerdrum et constitutioncs, quas composiiit dotniniis Cuillelmus Durauti, episcopus .Mimatensis. Ad honorem sancte et individuc Trinitatis... Fratres karissimi et saccrdotes Domini cooperatores nostri,... " Finit : " ...quociens

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMOXT-FERRAXD. 59

et quando vidcrimus expedire. Expliciunt instructiones presbytero- rum. . . 1

Fol. 123. Anonymi tractatus de praeceptis et sacramentis Ecclesiae. « Cum, secundum apostolumad Hebreos, xi° capitule, sine fide impos- sibile sit placera Deo... » —— « ...mule taies qui peicutiunt, sunt excommunicati. n

Petites miniatures aux fol. I et 47.

XIV* siècle. Parcliemin. 148 feuillets à 2 col. 27.5 sur 200 iiiil- lim. Rel. parchemin.

139 (13^). Recueil de sentences et de notes sur différents sujets et sur différents personnages anciens et modernes.

La majeure partie de ces notes est relative aux Jésuites et à la Con- stitution Unigenilus. Le commencement et la fin manquent.

XVIIh siècle. Papier. 1 volume de lOet .574 pages. 230sur 180 inil- liin. Portefeuille.

160 (ISG"). Registre du greffier du tribunal de l'inquisition de Car- cassonne (mars 1249, v. s. -février 1257, v. s.)

La deuxième partie du registre est placée au rebours de la première, et sa numérotation commence à la fin du volume. M. Charles Moli- nier a longuement parlé de ce manuscrit, dans son livre : Vinquisilion dans le midi de la France au XII et au XIV° siècle. Etude sur les sources de son histoire, Paris, 1881, in-8°, p. 261-272. La Bibliothèque nationale en possède une reproduction photographique conservée sous le n" 139 des Mouvelles acquisitions latines.

XII1« siècle. Papier. 1 volume de 44 et 26 feuillets. 185 sur 132 mil- lim. Demi-rel. parchemin.

161 (134"). « Traité de la discipline de l'Église de France et de ses maximes et usages sur l'étendue et exercice de la juridiction des juges d'église, en ce qui concerne les mariages chrétiens. »

On lit, sur le plat : u Champflour. »

XVIll' siècle. Papier. 543 feuillets. 265 sur 190 millim. Rel. basane.

162 (143). S. Eucherii Lugduneusis episcopi homiliae IX, etc. Fol. 1. S. Eucherii homiliae I.X. u Exhortatur nos sermo divinus ut

60 MANUSCRITS

curramusduniluceni habemus... ...in presenti vitaornamcntuinsitis scdin futiiroprcsifiiiiin. Amen. » Cf. Mij^no, l'atr. lai., L, col. 8:V.Î-856. Fol. '>-2. Huile pour la rcforniation des monastères de la congréga- tion de Cliezal-Benoît. u Congregationis sub invocatione Casalis Bene- dicti. Suscepti cura reginiinis pastoralis officii... «

XVI' .siècle. Parchemin. 5G feuillels. l.")0 sur 110 millini, Rel. parchemin. (Saint-Allyre.)

l()."(144). Ivonis Carnotensis epislolae.

Commence : " Ilildeberto, Dei gratia Cenomannensis ecclesie epi- scopo, Ivo... salutem. De subdiaeono respersione famclacerato... » Finit : « ...Qnoniam sapirnli pauca sufllriunt... atidire et respondere parati sumiis. Valcte. »

Xlll" siècle. Parchemin. 66 feuillets. 220 sur 1 iO uiilliin. Rel. veau plein.

104 (14.5). " Apologie dans laquelle on fait voir qu'il n'y a qu'une sainte Magdeleine dans l'Kvangile, et que l'ordre des FF. Prêcheurs possède véritablement son corps, au couvent royal de Saint-Maximin. -

XVIII» siècle. Papier. 20 feuillels. 210 sur IGO millim. Cahier.

163 (l^G). Commentarius rerum Pelagianorum.

XVIll» siècle. Papier. 108 feuillets. 330 sur 210 millim. Couvert parchemin. (Carmes.)

1G6 (H7). Il Processus canonizationis henti Fraucisci de Paula, inslituloris ordinis Minimorum... " a R. P. Joanne Raptista Pages. Homae. 1694.

On lit, au fol. F : " Ego iiifra siriptus... lestor ipsuni [processuin] legisse et cum nianuscripto in archiviis conventns regii eorumdcm Minimorum, titulo sanctissiniae Triuitatis .\Iontis Pincii de Urhe, contu- lisse ncc lalum ungueni ah eo discedere..., Romae, bac die 7* januarii 1695. Fr. F. Goy, minimus dicti convcntus. n

X\ II' siècle. Papier. Feuillets préliminaires A-K, 569 pages. 253 sur l!).") millim. Rel. basane.

I<»7 (1 M"), u Conduite [lour un régent de la Compagnie " de Jésus.

XVIII' siècle. Papier. 40 et 321 pages. 112 sur 80 millini. Rel. parchemin.

DE LA BIBLIOTHÈQIE DE CLERMOX T-FERRA\D. 01

168 (148). Aristotelis opuscula.

Fol. 3. Physicorum libri octo. « Quoniam quidem intelligere et scire contingit circa omnes scicntias... ...impartibile esl et nullambabens magnitudineni.

Laiis tibi sit, Chrisle, Phisicorum nam liber isle

Esplicit, el careat crimiiie, scriplor eat Ad fralrem Petrum, cui scripsit nobile metrum,

Et caput inclinel, ut liiium forte propinet.

Fol. 73. " Liber de celo et mundo. Summa cognitionis nostre et scientie ipsam significantis... ...veninius super intentionem nostram in eo. "

Plusieurs feuillets manquent entre les fol. 82 et 83.

Fol. 104. « De generatione et corruptione. De generatione et cor- ruptione natura generatorum et corruptoruni siniiliter de omnibus... ...non esse corruptibiiis. "

Fol. 126. .Meleororum liber. « Postquam precessit rememoratio nostra de rébus naturalibus... ...ex hoc res quedam extranee. -i

Fol. 159. c Liber de planlis. Tria suut, ut ait Enipedocles, in tanta reruni variolate precipua... ..et crit fructus amarus. »

Fol. 176. u Liber de anima. Bonoruni bonorabilium noticiam opi- nantes niatjis auto.'ii... ...quatiuiis significet aliquid alteri. »

Fol. 197 v°. De meinoria et reminisccntia. " Heliquorum autem primo considerandum de memoria et memorari quid sit... ...propler quas causas dictum est. »

Fol. 201. « De sompno et vigilia. De sonipno autem et vigilia consi- derandum est... ...divinatione dictum est. «

Fol. 210. a De doctrina spiritus et anime. Interrogasti me, honoret te Deus, de doctrina que est... ...fortunam in hoc seculo et in fufiiro avellas... «

Fol. 215 v°. u Liber de causa longitudinis et brevitatis vite. De vite tota longitudine et brevitate considerandum est. Principiuin autem... ...sic longioris vite. Explicit. »

Fol. 218. " De sensu et sensato. Quoniam autem de anima secun- dum ipsam determinatum est... ...primum de memoria et me- morari. »

Fol. 226 v°. « Liber de causis. Omnis causa primaria plus est influens... ...adquisitum sicut ostendimus. Explicit liber de causis. 1

62 MA.YUSCRITS

On lit, à la fin, à l'intpriciir de la couverture :

< Amour de Beanlmont

X'esl que moquerie.

Car le Florimont

Ha la seignorie. « (XV' siècle.)

Fol. 1. Fragment de calendrier, et fol. 2, liste alphabétique de difiërents noms : a Abslrahere, accidens, actio... r

XIII* siècle. Parchemin. 234 feuillets. 250 sur 175 millim. Rel. bois, avec clous. (Dominicains.)

1C9 (149). Aristotelis elenchorum et topicorum lihri.

Fol. 3. " De sophisticis autem elenchis... ...mullas habcre grates. Explicit liber elencorum. "

Fol. 17. Ejusdeni topica. " Forma est compositioni contingens sim- plici... ...habundare diflicile est continuo. Deo gracias. Explicit liber thopicorum.. . »

XIII* siècle. Parchemin. 72 feuillets. 225 sur IS.ï millim. Rel. bois.

170 (150). u Francisci Petrarce [poetae] laureati, de remediis iitriusqne fortune liber, u

Commence : " Cum res fortunasque boiiiinum cogito iiicertosqiie et subites reruni motus... » Finit « ...linque viventibus... Liber secundus explicit féliciter. » Les derniers feuillets sont en mauvais état.

On lit, au fol. 1 et au fol. 229 : » Laurentii n , et au bas du fol. 1 : a Es libris Pet. Vernet. "

XV' siècle. Papier. 229 feuillets. 285 sur 200 millim. Écriture italienne. Rel. basane.

171 (151). Albcrti .Magni et .llberti de Saxonia opuscula.

Fol. 1. .^Iberti Magni .^ liber de sensu et sensalo. Quoniam autem de anima secunduin ipsani considerala... (fol. 20) ...ista cum biis qui, in libro de anima, sunt considcrata. Explicit liber prinins de sensu ctsensato. Incipit secundus de sensu et sensato qui est de memoria et reminiscentia. Rcliiinorum autem primum considerandum de memo- ria... — ...propter qnas causas contingit utrumque ipsornm. Explicit de memoria et reminiscentia. i

Fol. 2 4 v°. Ejusdeni ^ liber de morte et vita... Probatum est in Gne

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMOX'T-FERRAX'D. 63

prinii celi et miindi... ...tam brevioris vite et longioris dicta suffl- ciunt. Explicit de morte et vita. "

Foi. 29 v°. lijusdem « liiier de vegetabilibiis... In universalibus principiis vivoruni omnium et eorum operibus... ...sed sufficienter potciit agnosci. Explicit septimus liber vegetabiliiiiii. n

Fol. 116. « Sécréta fratris Alberti Coloniensis [seu de Saxonial, de ordine Fratrum Predicalorum. Sicut dicit philosophas in pluribus locis... ...aliquid utilitati.s inveniat. Expliciiint sécréta... »

Fol. 119. Alberti .Magni in metheora Aiistotelis. " In scienlia naturali corpus mobile subjectum est, ut dictum est multociens. . . » Incomplet delà Gn. Le texte s'arrête au ch. xxiii : « De loco ubi grando generatur. n

D'après une note qu'on lit, au fol. 1, ce manuscrit a contenir autrefois les deux ouvrages suivants : k Poema Ovidii de vetula n et u Historia Secundi philosophi. »

Xlil» siècle. Parchemin. 129 feuillets îi 2 col. 285 sur 215 mil- lim. Ile!, veau.

172 (152). « Bartholomei Anglici [de Glanvilla] , ordinis Fratrum Minorum, tractatus de proprietatihus rerum. »

Fol. 1. Prologus. « Cum proprietates rerum... « Liberprimus. « De Deo. De proprietatihus rerum itaque et naturis rerum... n Finit, fol. 295 : u ...ut patere potest diligencius intuenti. Explicit tractatus de proprietatihus rerum. Deo gratias. Anno Doniini M" CCC.\XI°. » Suit une table alphabétique.

On lit, à l'intérieur de la couverture : " Ex dono dnmini Anneti Jar- reton, progenitoris P. F. Michaelis Jarretou, hujus conventus Claro- montensis ordinis FF. Praedicatorum alumni, pro communi bibliotheca, anno 1717. »

XIV' siècle. Parchemin. 301 feuillets à 2 col. 210 sur 230 millim. Rel. peau. (Dominicains.)

173 (153). u Compendium eorum quae in 12 libris sapientiae suae Aristoteles et d. Thomas in opusculo de ente et essentia fusissime per- tractant... 13 augusti 1632. »

Fol. 9i. u In octo libres physicorum Aristotelis brevissimae quaes- ti(mos..., 12 januarii 1633. »

XVII* siècle. Papier. 175 feuillets. 210 sur 170 millim. Rel. basane. (Dominicains.)

C4 MAXL'SCRITS

174 (loi). Tractatus philosopliiae.

XVII" siècle. Papier. 309 feuillets. 175 sur 125 inillim. Rel. bnsane.

17.'î(155). u Tractatus singuLiris in 29 lihros Moraiiuin Aristotelis. «

On lit, sur un feuillet de garde : « Ex libris Jacobi .\ntonii Sarret. r,

Xl'III" siècle. Papier. 365 feuillets. 2i5 sur 180 millim. Rel. veau,

17C (156). " Observationcs in libros [Aristotelis] de generatione et forrupcione... de coelo et niundo... de anima. .. et in metapbysicam. n

On lit, au fol. 102 : " Hoc nnno Domini 1659, die 9* augusti, sub moderainiiic revcrendi Patris .loannis IjC Bourgeois, philosopliiae lecto- ris. Inceptus vero hic cursus fuerat anno 1657, die 2' januarii. r, Et, au fol. 1 : u Ad usum fratris Marci Guillonays. n

XVII' siècle. Papier. 102 feuillets. 170 sur 137 millim. Couvert, parclieniin. (Dominicains.)

177 (157). Expositio in libros Aristotelis de generatione, de coelo et niundo et de anima.

On lit, au fol. 5:) :a Finiunt libri de coelo et mundo, hoc die 22'martii 1633. ->

XVII' siècle. Papier. 102 feuillets. 210 sur 140 milliui. Rel. voau. (Dominicains.)

178 (158). Physica a Guillelmo Lescaut.

On lit, au fol. 1 : « Hanc pliisicam, dictante subtili niagistro Fran- cisco Guillelmo Lescaut, Facultatis Parisiensis baccalaureo, scripsit fra- ter Jacobus Antonius Cournon, niinorita... conventus Claromoutensis et ejus discipulus, anno Domini 1692. »

XVII' siècle. Papier. 270 pages. 220 sur 167 millim. Rel. basane.

179 (159). - Traité de physique. 1670. «

On lit, à l'intérieur de la couverture : <i M. Mauger, chez M' de Caumartiu, a une copie de ce trailté. "

XVII' siècle. Papier. 206 feuillets. 320 sur 210 millim. Roi. peau.

180 (160). ■■■ Philosophiapcripatcticaseuphilosophiac cursus .Aristo- telicus. n

DE LA BIBLIOTHEQUE DE CLERifOXT-FERRAXD. 65

On lit, au fol. 1 : « Ex libris Jacobi Antonii Sarret. »

XVII' siècle. Papier. 118 et 239 feuillels. 245 sur 180 miUim. Rel. basane.

181 (161). " Philosopbia peripateticaseu Arislotelicaedoctrinaecla- rior expositio. »

On lit, au fol. 229 : « Data, anno Domini 1G52, die 19' februarii, a révérende Pâtre Labarte, Societatis Jesu, anno Domini 1652, in col- legio Claromonferrandense, audiente Michaeli .Moranjjes. 1652. n

XVll" siècle. Papier. 231 feuillels. 202 sur 145millim. Rel. basane.

182 (162). « Cursus pbilosophicus fratris Ludovici Gaultier. » XVII* siècle. Papier. 166 feuillels. 213 sur 165 millim. Rel. basane.

183 (163), " Philosopbia magistri Dacquet, ad usum fratris Chevo- geon, provinciae divi Bonaventurae, custodiae Arverniae et conventus Rionicnsis alumnus. n

On lit, au fol. 1 : a Ad usum fratris Claudii Mosnier, conventus Riomensis alumni, anno Domini 1734. »

XVI1I° siècle. Papier. 493 feuillets. 215 sur 155 millim. Rel. veau.

184 (164). Philosopbia naturalis.

XVIP siècle. Papier. 191 feuillels. 195 sur 140 millim. Rel. basane.

183 (165). B Phisica seu philosopbia naturalis. » On lit, sur le dos de la reliure : a F. Blasius Maroy. »

XV11= siècle. Papier. 146 feuillels. 227 sur 128 millim. Rel. veau.

18G (166). Physica et metaphysica.

XVII' siècle. Papier. 616 pages. 220 sur 170 millim. Rel. par- chemin.

187 (167). « Isagoge in .'Iristotelis logicam. ^

XVII' siècle. Papier. 258 feuillets. 245 sur 155 millim. Cartonné.

188 (168). Institutiones philosophicae.

XVII* siècle. Papier. 203 feuillets. 200 sur 145 millim. Rel. veau.

TOME XIV. i

I

6(5 MANUSCRITS

189 (109). « Philosophia. "

XIV siècle. Papier. 496 pages. 175 sur l 'i.j inillim. Uel. basane.

190 (169"). " Metaphysica et tbeologia naturalis et moralis. »

XVII' siècle. Papier. 428 et 17i pages. 175 sur 118 millim. Rel. basane.

191 (170). « Institiitiones philosophicae. « Fol. 1. Gravure représentant la philosophie.

Ou lit, au fol. 176 : u Die 8' julii anni 1758, F. Bonaventura [Legry] aSancta Béatrice, a«g. reff. »

Fol. 184-190. Planches gravées contenant dos tableaux synop- tiques.

XVIIl* siècle. Papier. 201 feuillels. 240 sur 180 millim. Rel. basane.

192 (171). « Tractatus singularis in metaphysicam. n

XVIP siècle. Papier. 1 volume de 155 et 126 pages. 193 sur 145 millim. Rel. basane.

19,"> (172). '■ Physica ceu scientia naturalis, a donino Jacobo Car- pentior tradita et cxposita, in scholis Sancti .Medardi Suessioneusis, Icgente et audiente F. Francisco Bartholomeo Fourel, monacho bene- dictino congregationis S. Mauri, annis 1099 et 1700. n

XVII' sièrle. Papier. 044 pages, plus 3 feuillets contenant des figures de géométrie. 245 sur 180 millim. Rel. parchemin.

1»4(173). Physica.

On lit, à la page 362 : « Finis totlus phisicae, cui manns cxtrema posita est, die vigesima septima julii, anno repnratae salutis millcsimo scptingentesimo trigesiino secundo, in niinori seniinario Claromonfcr- randensi, sub vigilautissimo supcriori Gigaud et suh illusliissinio... professore Roujoul, baccalaurco Sorbitnico... 1732. Scripsit Soli- gnat. -.■

On lit, sur un foiiillct de garde : " Ad usum Joseph! Solignat... 1732. Beliiregardi, hac die 27' septenibris 1750. »

XVIIP siècle. Papier. 370 pages. 205 sur 1-45 millim. Rel. par- chemin.

DE LA BIBLIOTHEQIE DE CLER.MOXT-FERRAXD. 67

19o (172"). Raymundi Sebunde liber creaturarum.

Commence : « Liber creaturarum sive de hotnine, compositus a révé- rende magistro Raymundo Sebende, in artibus et in medicina magistro, et in sacra pagina egregio professore, régente in aima universitate Tlio- losana, ad laudem et gloriam altissime Trinitatis et gloriosissime Vir- ginis... n Kinit : n ...JesusCbristus, filius Dei et Virginis, qui vivit et régnât benedictus in secula seculorum. Kt sicexplicit liber creaturarum seu nature, seuliberdehomine.propterquemsunt créature alie, inchoa- tus et inccptus in aima uniiersitato venerabilis studii Tiiolosani, anno Domini millesimo quadringentesiino Irigesimo quiirto, completus et terminatus in eadem universitate, anno Domini millesimo quadringen- tesimo tricessimo sexto, in mense februarii undecima die, que fuit dies sabbati adlaudem et gloriam... Trinitatis... et ad utilitatem omnium cbristianorumethominum. Qui quideni liber totaliter comittitur correc- tioni sacrosancte Romane Ecclesie. Amen. Deo gratias, amen dico, qui scribo.

0 niichi, rontintin muUiim siidata labore Pagina, sic valeas, scri|ilorcm inuiicre diles. Sic placeas, ne qua meriliim Jelractio icJat. i

On lit, au fol. 227 : " Relié à Castelnaudarri, en aoust 1679 » , et sur la couverture du commencement : « Acheté à Toulouse, en sep- tembre 1830. H. H. ..

Fol. 1 . Timbre humide de « H. Michel, avocat à Clermont-Ferrand " .

XV' siècle. Parchemin. 227 feuillets. 285 sur 210millim. Rel. par- chemin.

196 (173 '). " Tables de multiplication depuis 1 jusqu'à 1,000 X 100, des nombres carrés et cubes depuis 1 jusqu'à 10,000. Tableau systématique des nouveaux poids et mesures métriques avec des tables de réduction, par M. Vigier-Facy, ancien ingénieur vériCcateur du cadastre, n

\l\' siècle. Papier. 120 feuillets. 3i5 sur 2G0 millim. Carlonné.

197 (173"). " Système métrique universel, par M. Vigier-Facy, ancien ingénieur vériQcateur du cadastre. "

XIX.' siècle. Papier. 418 pages. 245 sur 180 millim. Demi-rel.

198 (173'). « Cadran stéréométrique pour la mesure du plein et des scgmeas de vide des vaisseaux vinaires de toutes dimensions, par

5.

68 MAMJSCRITS

le citoyen Albarède père [ancien secrétaire de l'Intendance d'Auvergne] résidant à Clcriiiont-P'errand, département du Priy-du-Dônie. "

On lit, sur la couverture : « Donné à la Bibliothèque de Clermont, par AI. Lar<jé, inspecteur d'Académie en retraite. r>

XIX' siècle. Papier. 52 feuillets. 320 sur 215 millim. Cartonné.

199 (174). « Philosophia. »

XVIII» siècle. Papier. 248 feuillets. 200 sur 150 millim. Rel. par- chemin.

200 (174°). ■■ Varia, n Recueil de sentences, de notes et d'extraits sur différents sujets.

I. Page 551. \ote sur Vic-le-Comte.

Pages 555-577. Notes très brèves d'un voyage à Montpellier, en 1685, et de voyages à Paris et à Lyon, en 1688.

II. Page 150. Table.

XVll'-XVlII'' siècle. Papier. 1 volume de 577 et 1-50 pages. 170 sur 115 millim. Rel. veau.

201 (175). Pauli liber legis doctorum.

Fol. 1. « In nomine Domini incipit libellus legis doctorum. n Une table vient ensuite. Le texte commence, au fol. 11 : " Incipit liber legis doctorum. De constitutionibus principum et edictis. Iniperator Constantinus ad Lusitanus. Si qua post haec... « Les derniers feuil- lets sont en mauvais état. Voici le dernier titre de chapitre qu'il ait été possible de lire : " XXI. De sacrilegiis. Qui noctu... ■- Premiers et derniers mots du chapitre XXlll dont le titre en rouge a disparu : « Vatici- natores quisdepleno adsimulant... ...deputanlur vel certereligitis. »

X" siècle. Parchemin. 104 feuillets. 260 sur 185 millim. Rel. parchemin.

202 (I7()). Tancredi ordo judiciarius.

Incomplet du commencement; premiers mots (1. 1) : « ...reo vel actori actionem videlicet exceptis arbitriis... ■> Finit, fol. 80 v" : « ...brevitcr dixisse sufficiant. Explicit ordo judiciarius magistri Tancrcti. »

Fol. 82. « Incipiunt casus legum super ordinarium. Quoniam ordo judiciarius modum scilicct proccdendi... tiaditur magister Tancre-

DE LA BIBLIOTHEQUE DE CLERMOX T-FERRA\D. 69

tus...» V'mh : « ...liabent fieri cuni cause cognitioiie. Expliciunt casus legum qui allegantur super ordinariuni. n

On lit, au fol. 126 : u Iste liber est dominis de convenlu Sancti Illidii. .>

XU" siècle. Parchemin. 12G feuillets. 230 sur 165 rnillim. Dérelié.

(Sainl-.Allyre.)

205 (177°). Seconde réponse de Jean Savaron à la critique qui avait été faite par a Jean Lecoq, Angevin » , de son Traité de la souveraineté du Roy. Manuscrit autographe.

XVII" siècle. Papier. 145 feuillets. 310 sur 210 millim. Demi-rel. basane.

204 (177). 0 Gofridi de Trano Summa n super rubricis Decreta- lium.

Commence, fol. 1 : " Glosarum diversilas intelligentiam textus non- numquam oblenebrat... » Incomplet de la Cn; derniers mots : u ...lib. V... et nota quod, licet canon ad presidium éditas cleri- corum ille... si quis suadenle... "

XIV' siècle. Parchemin. 391 feuillets à 2 col. 203 sur 135 millim. Rel. parchemin plein.

20d (178). " Conférences sur l'édit du mois d'avril 1695 concer- nant la juridiction ecclésiastique. i

XVIII' siècle. Papier. 302 feuillets. 230 sur 180 millim. Cartonné.

206 (178). « Registre des enregistrements, des arrêts, édits et déclarations du Roy » , reçus au présidial de Glermont-Ferraud (1766-

1773).

XVIII» siècle. Papier. 200 feuillets. 375 sur 240 millim. Rel. par- chemin plein.

207-208 (178*). " De la monarchie françoise ou de ses lois, par Chabrit, conseiller au conseil souverain de Bouillon et avocat au parle- ment de Paris. » (Livres I-V.)

XVin» siècle. Papier. 2 volumes de 76 et 43 feuillets. 295 sur 220 millim. Rel. parchemin vert.

70 MAXlSCniTS

209 (nS"). « De la monarchie on histoire politique de la législa- tion françoise, par M. Cliahrit, avocat», avec notes de la main de Diderot.

Fol. l-"2. l'ortrait gravé de Diderot et copie d'une lettre de lui à Catherine II. Paris, 25 août 1781.

XVIII' siècle. Papier. 169 feuillets. 265 sur 200 millim. Broché.

210(170). "Abrégé des cléments de botanique de M. Pitton de Tournefort, de l'.Académie royale des sciences, n

XVIII' siècle. Papier. 239 feuillets. 185 sur 130 millim. Broché.

211 (179"). « Vocabulaire étymologique d'ornithologie n, par M. A.-J. Dehert-Clcrzac.

XIX" siècle. Papier. 75 feuillets. 290 sur 200 millim. Dcmi-rel. par- clirmin.

212 (179'). " Mémoire sur la nécessité et les moyens d'armer les édifices de paratonnerres, par M. Leroy. »

XVIII" siècle. Papier. 15 feuillets. 255 sur 195 millim. Cahier.

215 (180). Opuscula medica.

Fol. 1. Johannicii inlroductio ad artcm parvam Galeni. < Medicina dividitur in duas partes, scilicetin tlieoricam et practicam. . . . . .ordinis boni malivc discretione. »

Fol. 12 v°. Hippocratis apborismi. « Vita hrevis, ars longa, tenipus autem acutum... ...siccat corpora. Si a lebre abito luniore... et deglutire non possit, mortale est. n

Fol. 26 v°. Hippocratis |)rognostica. " Omnis qui mcdicine artis studio seu gloriam... Oportet leergo soUicituni... ...exposite ordine prcceptoruin. »

Fol. 36. Theopbili liber de urinis. « De urinaruni dilTerentia nego- cium multi veterum medicorum... ...species et differentias convc- nienter exposuimus. »

Fol. -46 v°. Il Liber Phirarcti [rorr. Philarctijde pulsibus. Intenlionem babemus in présent! conscriptione... ...et bec nobis sufliciant ad prescntia. »

Fol. 50. u Liber tegni Calieni. Prologus. Très sunt omnis doctrine

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMOXT-FERRAXD. 71

que ordiue habentur... Medicina est scientia sanorum et egroruni... ...(fol. 77 v°) ...deteriniuabo orationem in cis... (fol. 79) ...duobus libris inscriptionem habituris Galieni de propriis conscriptionibus. Explicit. T

Ces divers traités sont accompagnés de notes marginales et interli- néaires.

XIII' siècle. Parchemin. 80 feuillets. 220 sur 145 millim. Demi- rel. chagrin.

214 (181). Opuscula medica.

Fol. 1. « Ysagoge Johannicii ad tegni Galieni. Medicina dividitur in duas partes..." Finit, fol. 19 : « ...ordinis boni nialive discretio. Expliciunt Ysagoge Johannicii ad tegni Galieni. »

Fol. 19 v°. Tegni Galieni. " Très sunt omnis doctrine, que ordine habentur... Medicina est scientia... ...determinabo orationem in eis. Explicit [liber] tegni Galieni, mirabilis medici, féliciter. «

Fol. 72 v°. Hippocratis aphorismi. ^ Vitabrevis, ars vero longa... ...corpora desiccat. Explicit liber afforismorum /pocratis. n

Fol. 92 V". Hippocratis prognostica. " Omnis qui medicine artis studio... ...exposite ordine preceptorum. Explicit liber pronostico- rum Ypocratis. "

Fol. 103 v°. Theophili liber de urinis. " De urinarum differentia negotium multi veterum niedicoruni agressi sunt... ...species et differentias convenienter exposuimus. Expliciunt urinarum régule. "

Fol. 119 v°. Philareti liber de pulsibus. ' Intentionem habenius in prescnti conscriptione de pulsuum negocio... ...et bec modo sufû- ciant ad presencia. Explicit. i

De nombreuses notes ont été placées dans les marges du manuscrit.

XIII* siècle. Parchemin. 125 feuillets. 145 sur 100 millim. Demi- rel. chagrin rouge.

21o (ISl"). Traité de médecine.

XVIII' siècle. Papier. 324 feuillets. 175 sur 125 millim. Rel. basane.

216 (181'). « Mémoire sur les étranglements de hernies inguinales, par le docteur Fournier de Lempdes. Juin 1846. " Fol. 1, 34-37. Planches.

XIX* siècle. Papier. 48 feuillets. 365 sur 250 millim. Cartonné.

72 MAXUSCRITS

217. - Instilutiones medicinac.pars prior, de cognoscendasanitate, 1668 " , auctore Benedicto Maugue.

XVII' siècle. Papier. 70 feuillets. 260 sur 180 millira. Rel. basane.

218(182). " Libre dels cavals «, par a Tederic, doctor en la art de phezica et de surgia, et baclialier en sancta theologia, e confesser de mosenhor Honori papa b .

Copie de ce traité des maladies des chevaux, faite à Mauriac, le 29 septembre 1837, par M. Delalo, procureur du Koi, sur un " manu- scrit de la fin du XIII" siècle » .

XIX' siècle. Papier. -4 feuillets. 265 sur 210 millim. Cahier. 1

219-220 (183 et 183"). ^ N'ouveaux éléments de mathématique, par le R. P. Fontenilles, de la Compagnie de Jésus, professeur de mathématiques à l'Université de Toulouse. MDCCLII. nj

XVIll" sii'cle. Papier. 2 volumes de 2:58 et 143 feuillets. 187 sur 117 millim. Rel. basane.

221 (184'). u Recueil de propositions de géométrie » , par M. Des- nanots, ancien recteur de l'Académie de Clerinont.

XIX" siècle. Papier. 1 volume de 93, 71, lOG et 79 feuillets. 290 sur 235 millim. Cahiers.

222 (184*). Traité de mécanique, par M. Desnanots.

XIX' siècle. Papier. 1 volume de 108, 123 et 104 feuillets. 270 sur 215 millim. Cartonné.

223 (184'). Traité d'algèbre, par XI. Desnanots.

XI\' siècle. Papier. 122 feuillets. 290 sur 230 millim. Cartonné.

224 (184'). Cl Application de l'algèbre à la géométrie ", par M. Desnanots.

XIV siècle. Papier. 146 feuillets. 285 sur 230 millim. Cartonné.

22d (184''). « Calcul intégral >< , par M. Desnanots.

XIX* siècle. Papier. 1 volume de 70 et 163 feuillets. 260 sur 195 millim. Cartonné.

I

DE LA BIBLIOTHÈQUE DE CLERMO\T-FERRA\'D. 73

226 (184'). « Calcul différentiel » , par M. Desnanots.

XIX" siècle. Papier. 157 feuillets. 260 sur 195 millim. Cartonné.

227 (184f). " Cahier d'astronomie », par M. Desnanots.

XIX' siècle. Papier. 90 feuillets. 260 sur 195 millim. Cartonné.

228 (184«). " Trigonométrie " , par M. Desnanots.

XIX" siècle. Papier. 63 feuillets. 260 sur 195 millim. Cartonné.

229 (ISi"). i^ Eclaircissemens sur la nouvelle manière incombus- tible de balir, présenté à monseigneur de Villeneuve, chevalier, maître des requêtes ordinaires de l'hôtel, intendant ...dans la province de Bourgogne, par son très respectueux et très obéissant serviteur Gri- vaud, architecte et mathématicien, n

De nombreux dessins coloriés sont joints au texte.

XVIII' siècle. Papier. 44 feuillets. 220 sur 170 millim. Caliier.

230 (184). u Eléments de mathématique, géométrie élémentaire, par le R. P. Ant. Fonfenilles, de la Compagnie de Jésus, professeur de mathématiques en l'Université de Toulouse, l'an M DGCLIII. "

XVIII- siècle. Papier. 220 feuillets. 233 sur 170 millim. Rel. basane.

251 (185). Remarques sur le calendrier et les martyrologes.

XVIII* siècle. Papier. 98 feuillets. 190 sur 123 millim. Rel. par- chemin.

232 (186). a Mémoires sur l'art de connoistre les deffauts des environs des places, l'art d'attaquer les places, l'art de les deffendre, et ensuite un traité des mines et contremines. »

XVIII* siècle. Papier. 44 feuillets. 200 sur 145 millim. Cahier.

233 (186"). Il Observations sur la crue de la rivière de l'Allier, du 12 novembre 1790, relativement aux levées et au pont de Moulins, par Dubreuil, ingénieur des ponts et chaussées à Briançon. «

XVIII* siècle. Papier. 4 feuillets et 1 planche. 310 sur 210 milbm. Cahier.

74 AIANUSCRITS

25-4 (185-). Mélanges.

Fol. 2-G7. Moiiioircs sur les troupes, l'arlillorie, les fortifications, la marine, la justice, la police générale, l'agriculture et le commerce (le l'île de Tabago.

Fol. 70. « Rapport que fait le médecin en chef [Pegrcl de l'hôpital militaire de Fort-de-France, sur la cause la plus prolialile de la dissenteric qui règne parmi les soldats de la garnison. ;50 floréal an XII. " Copie.

Fol. 74. « Réponses à plusieurs mémoires insérés, le 2 thermidor an VIII, dans le Moniteur, r,

Vo\. 78. a Extrait des registres des délibérations de l'Ecole de médecine de Paris n , au sujet de la fièvre jaune. 7 fructidor au XI.

Fol. 86. u Remarques sur le nouveau Codex, r

Fol. 104-125. Mémoire adressé au ministère de la marine, par Le Bas, lieutenant de vaisseau, sur un système d'affût qu'il a inventé et sur la fondation d'un .< Institut de marine « qu'il propose. Ori- ginal.

Fol. 126. Certificat délivré à Le Bas, par le conlre-amiral La- crosse.

Fol. 127. a Opinion du citoyen Forfait n sur l'affût imaginé par Le Bas.

Fol. 130. « Considérations médicales sur la marche des trdupcs. Thèse soutenue à la Faculté de médecine de Paris, le 27 janvier 1816, par Guillaume Despax, de Bordeaux, r Imprimé, avec une dédi- cace manuscrite à « Monsieur Michel, avocat i .

On lit, au dos du volume : >" Géraud. .Manuscrits sur la marine. »

XIX' siècle. Papier. 143 feuillets. 355 sur 220 millim. Demi-rel. parchemin vert.

23o (IS""). u Mémoires sur le service de la gendarmerie pour les jeunes officiers de ce corps, r Fol. 269-280. Table.

XVIII" siècle. Papier. 284 feuillets. 235 sur 185 millim. Rel. veau. (Don de M. Douillet.)

236 (187). Il De l'esprit des loix de la lactique et de celui de diffé- rentes institutions militaires, ou notes de M' le maréchal de Saxe con- tenant des nouvelles découvertes sur l'art do la guerre, commentées

DE LA BIBLIOTHEQUE DE CLERMO\T-FERRA\D. 75

par M' de Bonneville, ingénieur de campagne et major d'infanterie. Tome I. 1

XVIII' siècle. Papier. 158 foulllels. 235 sur 160 mlUini. Cartonné. 237 (188°). Fragments notés de missels et d'antiphonaires.

XIII' siècle. Parchemin. 6 feuillets. 390 sur 280 milliin. Cartonné.

258 (188'). " La descrittione de! sacro monte délia Vernia [in Tos- canaj ne! quale San Francesco d'Assisi ricevette le sacre stigmate... dall'abbale Angelo .Antonio Lonati. »

Recueil de 27 dessins à la plume et à l'encre de Chine, avec légendes en italien. Ce manuscrit, d'après une note placée dans le manu- scrit 230, fol. 1, aurait été u apporté d'Italie par un ofGcier fran- çais. " 11 a été donné à la Bibliothèque de Clermont par M. .Allègre, curé d'.Aubiat.

XIX" siècle. Papier. 49 feuillets. 490 sur 360 millim. Broché.

239 (188'). Description des dessins et traduction des légendes de l'ouvrage précédent, par «M"' Julie B..., 1819 ».

XIX' siècle. Papier. 28 feuillets. 320 sur 200 millim. Broché.

240 (189). Glossaire latin, attribué à Ansileubus.

Incomplet du commencement et de la fin ; premiers mots : « 'Abel- lane, penestrine, nuces, virides stringunt... .Ibellane, .-Ibellano Campa- niae oppido,ubi habundant cognomina. . .' Derniers mots : - . . .Psallere €st organum adsumere, quod psalterium dicitur, et pulsu atque opère manuum vocibus concordare... sic namque et beatissimus .Augustinus, in libris Confessionum suarum... n Un autre exemplaire de ce glos- saire est conservé à la Bibliothèque nationale dans les manuscrits 11 529 et 11530 du fonds latin (ancien S. Germain latin 12).

Les pièces qui suivent ont été transcrites par des mains à peu près contemporaines, dans les pages ou parties de pages laissées d'abord €n blanc.

Fol. 45. Vers à la louange du Christ :

Dicamus primuin versiculum De Deum Patrem et Filium; Ille nobis preslet auiilium...

nie qui viiit et régnât, ille nos

Perducat ad vilam perpetiiam. Amen. (.39 vers.)

76 MAVISCRITS

Public par M. K. Du Méril, Poésies populaires latines du moyen âge,

Paris, 18i7, p. 57 {note).

Fol. 45. Complainte sur l'assassinat de Guillaume Longue-Épée, duc

de Normandie.

> Laxis Gbris, résonante picctro linguae, Repercusso Qebo flanle triticorde...

Ut cnm eo posais esse sioe fine, i

Cette complainte a été publiée et commentée par M. J. Lair, d'après une copie qui lui en avait été communiquée par M. Gaston Paris, dans la Bibliothèque del'Ècole des chartes, t. XXXI (1871), p. 389-406.

Fol. 45. Chant des pèlerins :

t Audi nos, rex Cliriste,

Audi nos, Domine,

El viara noslram dirige...

Mancat cum Pâtre

In saeculorum saecula. Amea. (24 vers.)

Publié par M. E. Du Méril, Poésies populaires latines du moyen âge, Paris, 1847, p. 56.

On lit, dans le bas du fol. 99, ces quatre mots romans : u 0 deus vers nos, »

Foi. 109. " De puero interfecto a colubre.

Audite versum parabole,

Quod qucndam pueri contigit...

Annoque uno eipleto

Centum annorum extiteras. i (25 vers.)

Publié par M. K. Du Méril, Poésies populaires latines du moyen âge. Paris, 1847, p. 10.

Fol. 110-111. Passion de Jésus-Christ.

I Hora vos die vera raizun De Jpsu Christi passiun... i

Publié par ChampoUion-Figeac, dans les Mélanges des Documents inédits, l" série, t. IV, p. 424. Migne a réimprimé une partie de la notice de M. Champollion-Figeac dans son Dictionnaire des manu- scrits, 1853, t. 1, col. 351-3G0,

Fol. 117, Prière du pécheur :

Ad caeli clara non snm dignus aidera Lcvare meos infelices occuios, Gravide prrssus peccatorum pondère. Parce, Redemptor,.. • </